است بر تنزيه و تشبيه و تنزيه در عين تشبيه در كلمات قوم موافقا لما هو المذكور فى الصحيفة الإلهية و المأثورات النبوية و الولوية .
< صفحة فارغة > [ گفتار در كيفيت اسناد افاعيل به بارى تعالى ] < / صفحة فارغة > تذكرة و تنبيه فرقه اى از مسلمين كه در لسان ائمة ، عليهم السلام ، به « قدريه » معروفند ذوات انسانها را مخلوق و مقدور حق مىدانند ، ولى آنها را در تأثير و مبدئيت مستقل دانسته‌اند و رؤساى آنها گفته‌اند : إن الله أقدرنا على أفعالنا . اين فرقه از مسلمين ، كه به « عدليه » و « معتزله » نيز مشتهرند ، همان اوايل اسلام سر از گريبان طبيعت بيرون آوردند . طايفه معتزلى عقايد خود را به قيد كتابت در آوردند و رفته رفته بدل به فرقه اى متحرك و فعال گرديدند و در مراكز علمى با شوقى زايد الوصف به تبليغ مرام خود مىپرداختند . در مقابل اين فرقه ، جماعتى پيدا شدند كه در بسيارى از عقايد به طور كامل طرف مقابل فرقهء اول قرار گرفتند . اين جماعت ذوات انسانها را مستقل فرض كردند ، ولى افاعيل و آثار مترتب بر ذوات را مستقلا ( جدا از مبادى فعل ) به ارادهء حق مستند كردند . اين فرقه كه خود را وارث و طرفدار سلف صالح معرفى مىنمودند ، كثيرى از احكام مستقلهء عقل را تخطئه كردند . از باب مثال ، خداوند را از ماده و لوازم آن تنزيه نمودند ، ولى صفات الهيه را از اين باب كه معناى صفات و هويت نعوت زيادت اين اوصاف بر ذات است ، چنان كه در انسان زايد بر ذاتاند ، غير از ذات دانستند و ناچار خود را از چند جهت در دام تشبيه گرفتار كردند . حتى كار را به آن جا رساندند كه حكم به كفر قايلان به عينيت صفات و ذات كردند ! در اين فرقه نيز « دم كلفتهايى » ( به اصطلاح عوام ) در صحنهء زمان ظاهر شدند و اين فرقه با فرقهء اول در حد دو نقيض قرار گرفتند ، و به تكفير يك ديگر پرداختند ، و خون بسيار از طرفداران اين دو فرقه بر زمين ريخت . حكام وقت هم « لدى الحاجة » ( چون تكليف حكام جور معلوم است ) گاهى از قدريه ، و زمانى از طايفهء دوم ، كه به اشاعره موصوف و به « مشبّهه » مشهورند ، طرفدارى مىكردند . هر يك از اين دو فرقه به زعم خود جانب حق را مراعات مىكرده‌اند . « مفوّضه » گمان مىكردند اسناد افاعيل عباد به حق نوعى اسائهء أدب به مقام ربوبى است ، و تنزيه حق را از افاعيل ممكنات

مقدمة الآشتياني 97