عين قوى عبده فى قوله : « كنت سمعه » . و هو قوة من قوى العبد . « و بصره » و هو قوة من قوى العبد . « و لسانه » و هو عضو من أعضاء العبد . « و رجله و يده » .
بايد به اين مسئله توجه داشت كه حق در مقام و موطن تعين اوّل و تعين ثانى كليهء موجودات امكانيه را به نحو جمع و تفصيل مشاهده مىنمايد . و اين امر منافات با « علم ذوقى » خاص ، كه در مظهر انسانى به اعتبار ظهور به وجود خاص خود در عالم شهادت حاصل مىشود ، ندارد . از اين قرار كه هذا العلم هو الذى يحصل بالذوق و الوجدان للهوية الإلهية فى مظاهر الكمل و أصحاب الأذواق . فعلم الذوق مقيد بالقوى إذا الذائق لا يذوق ذلك و لا يجده إلا بالقوى الروحانية أو الجسمانية .
اين معنى در آثار نبويه و ولويه كم نيست : قال رسول الله : إنّى أشمّ رائحة الرّحمن من قبل اليمن . يعنى استشمام بوى حق از برده اى ( مجذوب ) معروف ، جناب اويس قرنى ، رضى الله عنه .
در مقدمه بر شرح فصوص الحكم قيصرى ( كه انشاء الله اين شرح با تعاليق و حواشى اساتيد فن قريبا منتشر خواهد شد ) به تحقيق در معناى « بداء » نيز پرداخته‌ايم ، و ذكر كرده‌ايم كه حقيقت بداء مستند است به علم مستأثر و اسم خاص آن كه مظهر آن نيز مستأثر است و حصول علم به آن بعد از وقوع و ظهور در نشآت عالم شهادت مطلق مىباشد . كسانى كه از ناحيهء عدم تضلع در حكمت متعاليه و عدم توجه به آيات قرآنيه و عدم تتبع در رواياتى كه صريحا اراده را از شئون ذات و در حقيقت منشأ فعل شمرده - و فاعل مختار ممكن نيست كه فاقد اراده باشد - اراده را از حق نفى كرده‌اند - مانند كسانى كه علم سابق بر وجود اشيا را انكار نموده ، و نه به علم تفصيلى عنائى قايلاند ، نه اجمالى ، و علم حق به نظام وجود را نفس حقايق خارجيه مىدانند - نمىتوانند حقيقت « بداء » را تصديق نمايند چه آن كه بداء مستند به اراده مىباشد و نسبت بين اين دو از قبيل نسبت بين عاكس و عكس و اصل فرع است .
مصنف علامه ، قدس سرّه ، در مصابيح متعدد به بيان نحوهء تعين حقيقت ولايت و « نبوت تعريفى » و نحوهء ظهور آن حقيقت از مقام غيب ( مرتبهء احديت و واحديت ) ، و سريان آن حقيقت در مراتب غيب و شهود ، و تقرير اين اصل كه

مقدمة الآشتياني 48