حقيقت ولايت و نبوت در هر موطن و مقام حكم خاص دارد ، و نحوهء ظهور اسماء در اين مظهر و تحقق آن كه عين ثابت صاحب مقام جمع الجمع نبوت بمقامها الغيبية سمت سيادت بر ديگر اعيان دارد ، پرداخته‌اند و در عباراتى كوتاه مطالب عاليه اى را ، كه درك آن مطالب اختصاص به بار عين در حكمت يمانيه و صاحبان احاطه به معارف حقيقيه دارد ، تقرير فرموده‌اند و قسمت مهمى از مسائل خاص « علم الأسماء » را بيان كرده ، و كثيرى از معضلات را در منصهء حل قرار داده‌اند . و در ضمن تحرير مسائل عاليه جمع بين صورت و معنا كرده‌اند و هرگز مشكلى را از قالب اصطلاح و لسان كمل خارج نكرده‌اند .
در طى تقرير معضلات در مصابيح بيست و چهار تا سى و چهارم ، و مصابيح بعدى ، تدريجا به تبيين مطلب پرداخته‌اند ، و با نهايت درجهء حفظ مناسبات و تحقيق در مقدمات ، با لسان خاص ارباب معرفت و تحرير عويصات به روش محققان از عرفا ، اشاره و تصريح كرده‌اند به آن كه « اسم اعظم » در مرتبهء احديت با باطن حقيقت محمديه به وجود جمعى تحقق داشت و حقيقت محمديه ، كه صورت اين اسم اعظم و مشتمل بر اعيان كافهء حقايق امكانيه است بحيث لا يشذّ عن حيطة تحققه عين من الأعيان ، در حقيقت اسماء كليه و جزئيه ( اسم اعظم ) كامن ، و در عين اين اسم به استجنان جمعى اجمالى به جميع شئون و أطوار متصف بود و از تجلى ثانى به فيض اقدس در حضرت علميه ، يعنى علم تفصيلى ، به ظهور اسم اعظم آن باطن ظاهر شد و در اين باره در « مصباح » سى و پنجم فرموده‌اند :
هذه الحضرة حضرة « القضاء » الإلهى ، و « القدر » الربوبى . [27] وفيها يختص صاحب كل مقام بمقامه ، ويقدّر كل استعداد و قبول

[27] به عقيده ارباب عرفان و اصحاب ايقان « قضاء » عبارت است از علم جمعى الهى ، كه به آن مرتبه « احديت » اطلاق كرده اند . و به تعين ثانى و حضرت ارتسام و مقام و احديت « قدر » گفته اند . برخى از ارباب معرفت مقام احديث را « قضاء اوّل » ، و مقام و احديت را « قضاء ثانى » و « قدر اوّل » دانسته اند . و استاد محقق در اين موضع از رساله قول دوم را اختيار كرده اند . و در برخى از آثار خود هر يك او قضاء و قدر را تقسيم كرده اند به « قضاء علمى » و « قدر علمى » ، و « قضاء عينى » و « قدر عينى » . نزد ارباب اين فن شريف ، عقل اوّل ، كه به آن « قلم » اطلاق كرده اند ، اوّلين قضاء در مرتبه فعل است ؛ و بر صور و نقوشى كه از « قلم » ، كه كاتب آن حق است ، به مقام ظهور مىرسد و حقايق امكانيه اى كه از مقام اجمال به مرتبه تفصيل مىآيند « قدر » اطلاق كرده اند . نتيجتاً مرتبه عقل ثانى نسبت به عقل اوّل « قدر » ، و نسبت به عقل ثالث « قضاء » مىباشد . و آخرين مرتبه « قدر » عالم ماده و شهادت است . به عبارت ديگر ، عرفا مقام « قدر » را مرتبه « اعيان ثابته » مىدانند ؛ ( و اينكه گفته اند انسان كامل به سرّ قدر آگاه است از آن جهت است كه كامل ولوج در مرتبه « واحديت » دارد . ) اما قضاء را بر تعين اوّل و مرتبه علم اجمالى و حضرت « احديت » اطلاق كرده اند . ولى مراد مصنف ، قدس سره ، آن است كه علم تفصيلى حق به اعتبار نسبت آن با اقلام وجوديه « قضاء » ناميده مىشود ؛ و به اعتبار آنكه از قضاء « علم اجمالى » اراده شود ، به « قدر » موسوم مىگردد . حكما قضاء را « عقل اول » يا جميع اقلام وجوديه دانسته اند ؛ و مرتبه قدر را « الواح قدريه » مىدانند كه مشعر است به وجود موجودات در صورت و مرتبه كثرت كه آخرين مرتبه آن عالم « شهادت » است . پس در سلسله كون هر موجود دانى نسبت به عالى و ما فوق خود « قدر » ، و موجود عالى نسبت به دانى و مادون « قضاء » است .

مقدمة الآشتياني 49