به حسب درك خود از آن بحث كرده است . برخى بداء را در تكوين نظير « نسخ » در احكام و تشريع دانسته‌اند . اين قول اگر چه مختار سيد محقق داماد است و كثيرى از او تبعيت كرده‌اند ، ولى صدر المتألهين آن را درست ندانسته و بين « بداء » و « نسخ » فرق نهاده است . در آثار عرفا ، از جمله تصنيفات صدر الدين قونوى و تلميذ نامى او سعيد الدين سعيد فرغانى و ديگران ، تحقيقاتى وجود دارد كه مرحوم مبرور ، استاد الأساتيد ، آقا ميرزا هاشم اشكورى - كه از او به ميرزا هاشم رشتى و لاهيجى نيز تعبير كرده‌اند - آن تحقيقات و مطالب را مقدمه براى تأييد قول صدر المتألهين در مسئلهء « بداء » قرار داده است . حقير در زمانى كه نزد مرحوم علامهء طباطبايى الهيات اسفار قرائت مىكردم ، در اواسط الهيات به مشكلات عبارات اسفار برخوردم و دانستم كه مسئلهء بداء غامضتر از آن مطالبى است كه استاد به تقرير آن پرداخته و به وضوح معلوم شد درك اين بحث محتاج به طور ديگر غير أطوار عقل است . از دو آيه از آيات كلام الله ( آيهء سى و چهارم سورهء « محمّد » و آيه نود و ششم سورهء « مائدة » ) استفاده مىشود كه نسبت علم بالمستفاد به حق يحتمل جايز است . [25] قال صاحب كتاب الفصوص فى « الفص اللقمانى » :
« إِنَّ الله لَطِيفٌ . » فمن لطافته و لطفه أنه فى الشيء المسمى بكذا . . . ثم ، نعّت و قال : « خَبِيرٌ » [26] أى عالما عن اختبار ، و هو قوله : « وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ » . و هذا هو « علم الأذواق » . فجعل الحق نفسه مع علمه بما هو الأمر عليه مستفيدا علما و لا نقدر على إنكار ما نصّ الحق عليه فى حق نفسه . ففرّق الحق ما بين العلم الذوق و العلم المطلق . فعلم الذوق مقيد بالقوى . و قد أخبر عن نفسه أنه

[25] - ممكن است مسئلهء « بداء » نيز مانند علم حاصل از اسم « الخبير » ، كه به آن « علم ذوقى » اطلاق كرده‌اند ، باشد . اقرار به علم بالمستفاد براى حق تعالى بعد از قبول اين اصل مسلم كه حق به كليهء اشيا ، از جزئى و كلى و مجرد و مادى ، قبل از ايجاد عالم است و لا يعزب عن علمه شيء من الأشياء ، مطابق صريح بعضى از آيات - از قبيل كريمهء « وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ . » و كريمهء « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّه ُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُه ُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّه ُ مَنْ يَخافُه ُ بِالْغَيْبِ . » - ضرورى است و آيات وارده در اين باره جاى شبهه و انكار باقى نمىگذارد .
[26] - أى ، قال تعالى : « وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ . »

مقدمة الآشتياني 47