يكى از آن دو اعتبار ملازم است با سقوط جميع اعتبارات كه در اين فرض متعلق آن وحدت بطون ذات است و اسم « احد » از اين جهت به حق اطلاق مىشود . و اين اسم مضاف است به ذات از جهت اطلاق و ازليت آن . و به همين جهت بوده است كه گفته‌اند در مفهوم « احد » نسبت سلب أحق يا اقوى از نسبت ثبوت و ايجاب است . در كريمهء مباركه مذكور است : « قُلْ هُوَ الله أَحَدٌ » و معلوم است كه مراد نفى كليهء كثرات و قلع جميع جهاتى است كه از آن استشمام كثرت مىشود .
و اسم « احد » از لوازم آن حقيقة الحقائق است .
اما اگر متعلق آن وحدت ظهور ذات ملحوظ شود ، اين وحدت ، كه اصل الأصول كليهء جهات و اعتبارات طالع از وحدت اوّل است ، « تعين ثانى » نام دارد . و از « تعين اوّل » به إنه أوسع التعينات ، و هو مشهود الكمل ، و هو التجلى الذاتى ، و له مقام التوحيد الأعلى ، و مبدئية الحق على هذا التعين ، و از « تعين ثانى » به و المبدئية هى محتدّ الاعتبارات ، و منبع النسب و الإضافات الظاهرة فى الوجود ، و الباطنة فى عرصة التعقلات ، تعبير مىشود . يكى از اعتبارات در اين موطن ، نسبت علميهء ذاتيهء حق است به تعين الوهى :
و هو عبارة عن تعين الوجود فى النسبة العلمية الذاتية الإلهية .
و الحق من حيث هذه النسبة يسمى عند المحقق بالمبدإ ، لا من حيث نسبة غيرها . [19] برخى از ابناى تحقيق و ارباب معرفت ( كه رفتند و جاى آنها را كسى نگرفت ) [20] گفته‌اند اوّلين منزل از منازل حق و غيب هويت مقام « واحديت » و « الوهيت » است . [21] آن چه كه در عرصهء هستى تحقق دارد حقيقت وجود است به مقتضاى اسم « الظاهر » . و آن حقيقت متجلى است به صور عينيه و در مقام تجلى

[19] - منبع پيشين ، « نص ششم » . شيخ كبير ( قونوى ) ، رضى اللَّه عنه ، بعد از ذكر آن چه نقل شد گفته است : فقد أدرجت لك فى هذا النص أصل أصول المعارف .
[20] - و للَّه درّ من قال : « يك تن از آيندگان نگرفت جاى رفتگان / از عزيزان رفته رفته شد تهى اين خاكدان » .
[21] - و المنزل الثانى من المنازل للغيب الهوية ، عالم « جبروت » و عالم « قضا و قدر » و اقلام قضائيه و قدريه در مرتبهء فعل است . و اوّل مرتبهء قضاء « احديت » است و مقام « واحديت » اوّلين مقام « قدر » ى مىباشد .

مقدمة الآشتياني 42