علمى متجلى است به صور علميه و اعيان ثابته در جلباب صور اسمائيه و صفاتيه .
اعيان خارجيه مظاهر و حكاياتاند جهت ظهور حقيقت وجود . و اعيان علميه و صور قدريه مظاهرند جهت بطون وجود و ظهور علم در حضرت علميه و ارتسام . به عبارت واضحتر ، آن چه در عرصهء علم ظاهر شود و با باطن در اين مشهد باشد ، يا ظاهر در وجود خارجى ، و يا باطن در خارج باشد ( چه آن كه هر شيء چه در علم و چه در عين متحقق باشد داراى جهت ظهور است و جهت بطون : هو الظاهر و الباطن . ) كلا برگشت همهء اين حقايق به اصل وجود است و اين وجود است كه به اسم « ظاهر » و « باطن » متجلى در حقايق است . و اين احكام من الأزل الى الأبد جارى است . و عجب آن كه مع هذا جميع اشيا از جهت امتيازات و اختلافات ، كه آن هم به آن اصل منتهى شود ، به عدم باز مىگردد . حاصل كلام آن كه صور ادراكيه و تعينات نازل ، كه بر عقل و اذهان ما از مبادى عاليه و اقلام قضائيه و الواح قدريه ظاهر شوند ، اشعات و اظلال و ظهورات آن مبادى عاليه‌اند كه در نفوس بر سبيل انعكاس و قبول قيود و تنزلات تحقق يابند . و آن چه كه از غيب بر عقول و نفوس طالع شود ، برگشت آن نوازل به وجود مطلق است ، و بلكه عين وجود است .
اعتبارات غير متناهيه در « وحدت » به معناى دوم - كه متعلق آن ظهور ذات است - از جهت ظهور ذات به تعين واحدى ( و همين جا اشاره مىكنيم كه ابديت آن از جهت مبدئيت نيز به نسبت فيضى است كه از غيب ذات لا ينقطع ، به ظهور اعيان ثابته ، ظاهر مىگردد . كه آن نيز به نوبهء خود به تبع اسماء الهيه است و دايما اعيان به لسان استعداد ذاتى و قابلى طالب ظهور خارجىاند و فيض از مجالى اسمائيه هرگز منقطع نمىگردد . ) و نيز اعتبار حقيقت احدى - كه متعلق آن بطون ذات است - قادح وحدت و بساطت ذاتى ذات نمىباشد ، و حقيقت در مقام ظهور كثرت اسمائى و اعيان هرگز كثرت واقعى نپذيرد و ظهور و ابديت حقيقت واحد در مقام ظهور مندك در بطون و ازليت احدى است . و لهذه الجهة قال بعض الأكابر من أهل الحق :
إن « الواحد الأحد » اسم واحد مركب ك « بعلبك » و « معديكرب » .
و از اسماء حاكم بر مظاهر اخروى ، هنگام قيامت كبرى ، اسم مبارك « الأحد » و

مقدمة الآشتياني 43