اختصاص به نسبت و جهتى از جهات خاص ندارد و آن چه از صفات و اسماء به او اضافه شود ، به نحو عدم تعين اعتبار شود ، لا إلى ما هو أعلى منه و لا أدنى . چه آن كه نسب و اعتبارات كلا از تنزل و تجلى و ظهور آن حقيقت ، بدون تجافى از مقام و مرتبه يا حقيقت غيبيه كه « كنز محض » بر آن اطلاق شده ، حاصل شود . و حقيقت ذات هميشه در كمال عزّت و كبريايى خود مستغرق است چه قبل از خلقت و ايجاد و اظهار كلمات وجوديه ، و چه بعد از تنزل از مقام كنزيت مخفيه .
آن حقيقة الحقائق ازليه ، كه حضرت ختمى مقام ، عليه السلام ، فرمود : كان فى عماء و نيز فرمود كان فى ياقوتة بيضاء ، بدون تجافى از مقام در حجاب اسماء و حجب صفات به صفت تجلى و ظهور در مراتب و مقامات و ظهورات ناشى از آن حقيقت سارى و ظاهر است ، بدون قبول تأثير و تحول از غير چه آن كه آن حقيقة الحقائق « محوّل الحول و الأحوال » است ، نه متحول به صور خلقيه و تعينات قبل از ظهور كثرت و بعد از ظهور در مجالى و مظاهر . و الحديث « التحول » ، المأثور من النبى ، صلى الله عليه و آله ، ناظر إلى تحوله فى ظهوره من جهة أسمائه . و هو متنوّع بحسب الظهور ، لا أنه متحوّل .
حقيقت ذات ازلا و ابدا كنز مخفى و غيب الغيوب و متصف به احديت ذاتيه است ، كه نه كسى زو نام دارد نه نشان . و عين ممكن در عدميت و بطون باقى است .
< شعر > « ممكن ز تنگناى عدم ناكشيده رخ واجب ز جلوه گاه قدم نانهاده گام در حيرتم كه اين همه نقش عجيب چيست بر لوح خاطر آمده محفوظ خاص و عام » < / شعر > و نعم ما قيل < شعر > « معشوق برون ز عالم امكان است ممكن به مكان در طلبش حيران است نايد به مكان آن نرود اين ز مكان اينست كه درد عشق بى درمان است » .
< / شعر > تنبيه فيه تحقيق ذات به معناى صحيح يا به وجه اطلاق منشأ انتزاع صفات و يا مرجع استناد اسماء است . از آن جا كه حقيقت حق موجود مطلق است و منزه از « ذات » به معناى معروف بين ارباب كلام ، از اشعريه و معتزله ، قهرا حقيقت ذات همان حقيقت مطلقهء علم و قدرت و ديگر صفات كماليه و نعوت جلاليه است به شرطى كه اسماء

مقدمة الآشتياني 31