وحدت تام بود . چون اين وحدت را ، كه اصل الأصول كل الفاعليات و القابليات است ، مضاف به باطن وجود لحاظ كرديم ، چون منتشئ از ذات است ناچار متعلق آن بطون ذات خواهد بود . و از اين اضافه ، يعنى از اضافهء وحدت متعين از ذات ، اسم « احد » جلوه گر گرديد . و از آن جا كه تعين كنت كنزا به تعين فأحببت اضافه شد ، يعنى از جهت تعلق آن به ظهور ذات ، آن هويت غيبيه به صفت وحدتى ديگر ، كه حامل كليهء فاعليات و قابليات است ، متصف گرديد . اما اعتبار كثرت اسمائى و اعيان لازم اسماء در آن به اعتبار عقل است ، و اصل ذات به صرافت خود باقى است . از تجلى در مظاهر خارجيه و خلقيه است كه كثرت ظاهر مىشود و از تضاعف كثرات بسايط حاصل مىگردد و بالأخره از طريق حركت انعطافى لازم وجود جهت ظهور سرّ « آخريت » قوس صعود حاصل آيد . و عجب آن كه حقيقت وجود هميشه و دايما در كمال عزّ خود مستغرق است ، و عين ممكن هميشه عدمى است . و بين « عدم » و « عدمى » فرق است . و نيز فرق واضح است بين عدميت اعيان ممكنه و اثر فيض وجودى كه به « وجود خاص » و « اثر » از آن تعبير شده است . عدميت در ماهيت ممكن از آن لحاظ است كه ماهيت ظل وجود است و جهتى جز حكايت ندارد . و اگر بر وجود امكانى « عدمى » اطلاق شود ، از آن جهت است كه ظل اسماء الهيه است و خود عين ربط و حكايت است .
< صفحة فارغة > [ گفتار در حقيقت عماء ] < / صفحة فارغة > نقل و تحقيق ابو رزين عقيلى از حضرت ختمى مرتبت ، عليه و آله السلام ، سؤال نمود :
أين كان ربّنا قبل أن يخلق الخلق ؟ قال عليه السلام : كان فى عماء ما فوقه هواء و ما تحته هواء . [11] برخى « عماء » مذكور در حديث را مرتبهء احديت ، و برخى مقام واحديت دانسته‌اند . در حديث ديگر مذكور است : كان قبل أن يخلق الخلق فى ياقوتة بيضاء .
مراد از ما فوقه هواء آن است كه حقيقت وجود ، يعنى حقيقة الحقائق ، به حسب اشتمال بر جميع اسماء كليه و جزئيه و مظاهر اسمائيه به وجود استجنانى ذاتى ،

[11] - اين حديث را ترمذى و ابن ماجه و احمد بن حنبل نقل كرده‌اند . رجوع شود به نقد النصوص ، چاپ پروفسور ويليام چيتيك ، قسمت « تعليقات » ، ص 341 . از ابو رزين به « أعرابى » در مواردى تعبير شده است : قال النبى ( ص ) فى جواب سؤال الأعرابى .

مقدمة الآشتياني 30