تنبيه بايد توجه داشت كه بين « احديت » و « واحديت » از آن جهت كه اين دو مرتبهء تعين ذات است تباين نيست و خارج است از مقام خلق چه آن كه آن چه تحت ذلّ كلمهء « كن » وجودى قرار گيرد مخلوق است . و از اهل بيت طهارت ، عليهم السلام ، مأثور است كه كلَّما وقع اسم شيء ما خلا الله فهو مخلوق . و نيز مأثور است : يجوز أن يقال إنه شيء ، يخرجه من الحدّين : حدّ التعطيل و حدّ التشبيه . [10] و نيز بايد به اين دقيقه توجه داشت كه اسماء و صفات از جهت مقام جمعى ، كه به آن « اسم الله » گويند ، داراى مظهر واحدى است كه آن به « حقيقت محمديه » ( ص ) موسوم است . و اين عين ثابت جمعى در واقع واحد ، و حق به جميع اسماء و صفات در اين عين ثابت واحد متجلى است ، و « صورت معلوميت ذات » عنوانى است كه به اين عين ، و بر جملهء اعيان ، داده‌اند . و از باب وحدت ظاهر و مظهر ، حضرت ختمى معناى اسم اعظم است . بنا بر آن چه ذكر شد ، عين ثابت محمدى ( ص ) مشتمل است بر اعيان كافهء موجودات ، و بر ديگر اعيان سمت سيادت مطلقه دارد . در مطالب گذشته عرض شد كه كثرت اسمائى و اعيانى در مرتبهء « واحديت » و « صمديت مطلقه » فقط به اعتبار تفصيل عقلى است ، و حقيقت حق از جهت تعين الوهى به وحدت و صرافت خود باقى است .
تحقيق اجمالى در مباحث گذشته و بيان اصل مطلب در حد تقرير و تحرير ارباب تحقيق از بزرگان اهل حق گفته‌اند حق به اعتبار ذات و مقام كنز مخفى و غيب الغيوب از هر تعينى منزه است و احكام اوّليت و آخريت و احديت و واحديت و اوصاف ظهور و بطون در هويت غيبيه به تحقق ذاتى مستهلك در احديت ذاتيه متحقق ، و كليهء ما فى الوجود به استجنان ذاتى در غيب مغيب مندرج بود . و آن گاه كه شاهد خلوتكدهء غيب خويش را بر خويش جلوه داد ، جلوهء اوّل بر صفت

[10] - « اصول » كافى ، « كتاب توحيد » ، « باب الإطلاق القول بأنه تعالى شيء » .

مقدمة الآشتياني 29