لازم آيد . و آن چه مفروض شد كه به تمام ذات جاعل بالذات بود ، چنين نباشد بلكه تكرر يك عين وجودى به حدى خاص و تعينى مخصوص لازم آيد و هم شيء واحد مفيض ذات خود شود ، و هم جاعل بالذات مفروض فاقد مقام خود بود و مكافئ با مجعول بالذات شود . [135] خلاصهء كلام اين محقق آن است كه سنخيت بين جاعل بالذات و مجعول بالذات اقتضا نمايد كه جهت فاعليت حق عين ذات فيض مقدس باشد ، اما اين فيض قهرا از مقام واجب متنزل و منبعث است و لازمهء مجعوليت عدم تساوى در رتبهء وجودى و عدم تكافؤ در عين خارجى است . و از اينكه جاعل بالذات به تمام هويت مبدأ مجعول بالذات است ، لازم نمىآيد كه مجعول در وجود خارجى مساوى با آن حقيقت باشد .
مجعول بالذات در مرتبهء متقدمهء بر حدود عدميه و ماهويه ، به حسب ذات و تقرر وجودى مظهر و مرآت و محل نمايش ذات و كمالات ذاتيهء جاعل بالذات باشد و ليكن بوجه وجه ، نه به طور كنه . لذا ذات او را و كمالات ذاتيهء او را از حدود عدميه و ماهويه مطلق نمايد . [136] حقيقت « نفس رحمانى » از آن جهت كه مطلق و سارى در تمام درجات وجودى است - چه در مراتب عوالم جبروتى و چه در عوالم مثالى و چه در عالم شهادت و چه در قوس صعودى تا وصول به اصل خود - در مقام ذات متعين به حدى نيست جز حد « اطلاق » . و از آن جهت كه مفاض نفس فيض است ، از مفيض تأخر دارد و نشود كه فيض در مرتبهء مفيض واقع شود . و از آن جا كه اين فيض نفس ظهور وجود حقيقى است ، عين ربط به حق است و جهتى غير از جهت حكايت ندارد و حاكى در رتبهء محكىّ عنه واقع نشود . و از لحاظ سريان در اشيا و ظهور در مراتب

[135] - بدايع الحكم ، چاپ سنگى ، ص 177 .
[136] - منبع پيشين ، ص 178

مقدمة الآشتياني 136