كرده‌اند ، و حق با حفظ وحدت اطلاقيه مبدأ تقوم ممكنات است ، اصل ثابت در مراتب تنزل وجود و حقيقت حافظ در مراتب صعود وجودى واحد است كه متصف است به ازليت ذاتيه و وجوب ذاتى . اين حقيقت را همچون دايره اى فرض كن كه خطى موهوم آن را به دو قوس تقسيم نمايد . حقايق ممكنه به فيض واحد سارى در مراتب صعود و نزول متحققند . و اين فيض سارى چيزى جز نفس سريان حق نيست . به عبارت واضحتر ، دو سريان در بين نيست سريان « وجود منبسط » نفس سريان حق است و عين تقوم به وجود قيّوم مطلق .
صدر المتألهين در الشواهد الربوبية و المشاعر و « الهيات » اسفار و فصول عرفانيهء اين كتاب به تبع ارباب عرفان فرموده است كه حقيقت وجود لا به شرط نسبت به قيد اطلاق و تقييد حق است . و مقام غيب مغيب اگر به اطلاق مقيد بود ، حقيقتى جز حقايق وجوديه نداشت ، و با هر تعينى يا در هر متعينى ظاهر نبود ، چه آن كه مقام غيب حقيقة الحقائق غير متعين نسبت به قيودى است كه از تجلى و ظهور تحقق پيدا مىنمايد . عدم تعين در وجود محض و صرف صرف هستى مساوى با عدم تناهى حقيقت وجود ، بل فوق ما لا يتناهى بودن آن حقيقت ، از جهت عدم نفاد آن حقيقت و عدم تناهى آن وجود مطلق به حسب شدت وجود ، است . و نيز مقام غيب الغيوب مدرك و مشهود و معلوم هيچ حقيقتى و قبلهء توجه هيچ سالكى نيست . به عبارت كوتاه ، در آن مقام منيع اوست و لا غير و آن چه كه در درجات طول و عرض هستى متحقق است ، جلوه اى از جلوات اوست ، مع أنه تعالى * ( بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ ) * و أنه بكل شيء شهيد .
مرتبهء دوم وجود ، هستى مقيد به اطلاق است ، كه وجه باقى او و فعل اوست .
مرتبهء سوم وجود ، هستى مقيد است ، كه بعض عرفا از آن تعبير به « الرقائق الارتباطية » كرده‌اند .
صدر الحكماء در برخى از مواضع اسفار و بعضى ديگر از آثار خود ، بين مختار عرفا و محققان از حكما جمع نموده است . از اين قرار كه نظر قايلان به مجعوليت عقل اوّل آن است كه فيض سارى و وجود عام به منزلهء معناى حرفى است ، و نفس فيض و امر و تعين است ، نه مفاض و متعين . و جان كلام آن كه عقل اول صادر و مفاض و اوّلين تعين عارض بر فيض مقدس است . و مراد از « عروض » نيز غير اقسام

مقدمة الآشتياني 134