به نفس ذات متجلى است ، واحد است ، شكى وجود ندارد . ولى آيا اين تجلى و ظهور به صفت وحدت همان عقل اول و قلم اعلاست ؟ يا آن كه نخستين جلوهء احدى ، وجود عام و مطلق و به حسب ظهور واجد جميع نشآت و مراتب است ؟
محققان از متألهان و غواصان بحر حكمت و معرفت ، كه از مشرب عرفان و مسلك صوفيهء صافى قلب اطلاع دارند ، اين مهم را بهتر از ارباب كشف تقرير و تحرير نموده‌اند . آخوند ملا عبد الله زنوزى ، والد ماجد و مربى آقا على مدرس ، در أنوار جلية ، و استاد محقق ، آقا على حكيم ، رضوان الله عليهما ، در بدايع الحكم ، وجود عام و مطلق و كلى را اولين جلوهء حق در عالم خلق و كثرت دانسته ، و گفته‌اند :
نزد حاذق محقق بعد از امعان نظر و دقت تام منكشف مىشود كه اين مرتبه از وجود فعل مطلق حق و مظهر ذات مقدس حق اول است . به اين بيان كه در مباحث سابقه منكشف گرديد كه حقيقت واجب الوجود ، كه متصف به وجوب و ازليت ذاتيه است ، بسيط من جمع الجهات و الحيثيات است پس ، به نفس ذات متجلى و فياض است ، نه به ضميمه اى از ضمايم و حيثيتى از حيثيات ، و گر نه جهت امكانى ، بلكه تركيب از جهت وجوبى و امكانى ، در ذات اقدس او ثابت مىشود و حال آن كه حق به تمام هويت متجلى و فياض است ، نه به جزء ذات . ناچار بايد اثر و فعل و فيض او تمام اثر ذات حق و جلوهء ذات و حقيقت مبدأ اول باشد . و از بينات است كه اثر تمام ذات تمام اثر ذات ، و جلوهء تمام ذات تمام جلوهء ذات است در شدت و قوت و تماميت ، و قوت و صرافت غير متناهى است به عدهء غير متناهى . ناچار تمام اثر ذات نيز صرف و تام است و محدوديتى در او متحقق نباشد ، مگر به قدرى كه لازمهء مجهوليت است . [132] خلاصهء بيان مبسوط مرحوم زنوزى آن است كه اين وجود عام اگر چه غير متناهى است ، ولى غير متناهى است از جهت « عدّت » كمالات وجودى . چه

[132] يعنى لازمه تنزل از مقام وجود مطلق عارى از قيد اطلاق آن است كه حدى قبول نمايد ؛ و آن حد اگرچه از سنخ ماهيت نيست ، حد عدمى و نفاد وجوديِ ناشى از تنزل و نوعى از تركيب ، كه به آن تركيب مزجى مىتوان اطلاق كرد ، ذاتى آن وجود عام خواهد بود . مراد از « عام » و « كلى » و « مطلق » نيز سعه وجودى است ، نه قيد مفهومى . در مقابل اين سعه وجودى ، وجود مقيد و خاص و جزئى است كه شأن قيود نازله در عوالم مادون است . رجوع كنيد به بدايع الحكم ، چاپ سنگى ، ص 174 .

مقدمة الآشتياني 131