گفته‌اند ، مرادشان وجودات خاصه مىباشد كه ظلّ وجودند . و صدر الحكماء و العرفاء از اين حقايق ارتباطيه به « عين الربط بالحق » ، يا « معانى حرفيه » به اصطلاح ارباب حقيقت ، تعبير فرموده است . و در اصطلاح ارباب معرفت به آن « اضافهء اشراقيه » و « اثر وجود خاص امكانى » گويند . [131] صدر المتألهين به وجه جمعى بين قول ارباب تحقيق از عرفا و حكما قايل گرديده ، و گفته است كه نظر قايلان به صادر اول بودن عقل اول آن است كه « فيض مقدس » نفس تعين و فيض است ، نه مفاض و متعيّن . معناى كلام آن بزرگ زمانه آن است كه « فيض مقدس » نفس ظهور و جلوهء حق و عين تدلى و ظهور اوست ، نه مفاض و متعيّن و عقل اول نخستين تعين طارى بر فيض مقدس است . و اما بيان اين معنى كه ضرورى صدور فرض مصدر و صادر و مفيض و مفاض و آن نيز فرع بر غيريت و تعدد است ، چندان وجيه نمىباشد . چه آن كه بنا بر مسلك تحقيق ، وجود عقل اول نيز نفس ربط و نسبت به مبدأ هستى ، بلكه نفس ظهور آن حقيقة الحقائق ، است به اعتبار تعين به مرتبهء الوهيت و نيز عقل صادر از نفس ذات بسيط حقيقى است لذا اگر در مرتبهء عقل اول عقلى ديگر صادر و متنزل از حق تصور شود ، لازمهء آن كثرت در ذات خواهد بود . مضافا على ما ذكرنا ، « فيض مقدس » سارى و ظاهر در جميع مظاهر امكانيه است و سريان « نفس رحمانى » در مظاهر خلقيه عين سريان حق است نه آن كه حقيقت وجود را يك نوع سريان ، و نفس رحمانى را نوع ديگر از سريان و ظهور در حقايق ارتباطيه باشد .
< صفحة فارغة > [ گفتار در نحوهء سريان « فيض مقدس » و كيفيت تقوم أشياء به حق ] < / صفحة فارغة > ديگر آن كه وجود مطلق مقيد به اطلاق ، كه « فيض مقدس » به آن اطلاق شده ، با وجودات مقيده معيت سريانى دارد ، و لكن وجودات مقيده در مرتبهء فيض مطلق تحقق ندارند . « وجود منبسط » متعيّن به تعين اطلاق ، و مبدأ ظهور اطلاق حق است يعنى ، ظهور آن حقيقت است و سارى است در جميع اشيا . و اين فقط اختصاص به حق دارد كه ظاهر است به حسب ذات ، و مظهر است به اعتبار فعل و هيچيك از ظاهر و مظهر خارج از حيطهء وجود مطلق عارى از قيد اطلاق نيست .

[131] - اينكه در بعضى از مراسلات حكمى و عرفانى ديده مىشود كه علم ، يا حقايق امكانى ، همان ماهيات عارض بر وجود در مقام سريان و ظهور است ، چندان پايه اى ندارد . امكان ، در نظر تحقيق ، وصف وجود ظلَّى است و نفس رحمانى و وجود سارى و ظاهر در اوديهء امكان وجود خاص است كه به مطلق و مقيد موصوف است .

مقدمة الآشتياني 129