الأقدمين ؟
محققان از عرفا و كمل صوفيه و غواصان درياى معرفت از حكما متفق القولاند كه اولين صادر و نخستين جلوهء حق در مراتب كونيه و درجات وجوديه واحد است و صدور كثير در مرتبهء واحدة موجب كثرت در مبدأ المبادى است با إذعان و اتفاق بر اينكه صادر نخست مشتمل است بر جميع كمالات ما دون ، و مظهر است جميع اسماء و صفات حق را [127] ، و فيض وجود از او به كاينات مىرسد ، كه فرمود :
نحن السّابقون الآخرون يا نحن الآخرون السّابقون . فهو الإنسان الحادث الأزلى ، و النشء الدائم الأبدى . و لسان مرتبهء اين حقيقت : كنت نبيّا و آدم بين الماء و الطَّين .
مصنف محقق در مقام تحقيق حقيقت نبوت و ولايت قبل از تعين خلقى و بعد از ظهور در مراتب غيب ، يعنى عالم جبروت و ملكوت ، ثم الظهور فى عالم الشهادة ، و الرجوع إلى ما بدأ منه ، و الولوج فى المرتبة الواحدية ( قاب قوسين ) و الأحدية ( أو أدنى ) ، در اين رسالهء مختصر ، كه در عين حال مشتمل بر امهات مباحث ولايت و نبوت اعم از نبوت تعريفى و تشريعى است ، همراه با ذكر دلايل نقلى و عقلى تواما ، به تحرير عالىترين مباحث عرفانى و ذوقى پرداخته‌اند .
محققان از حكما ، از اقدمين ، يعنى اوايل [128] ، و متضلعان در حكمت و معرفت در دوران اسلامى و مشايخ عرفا و صوفيه ( ارباب كشف و شهود ) اتفاق نظر

[127] جز برخى از اسماء كه حاكم بر مظهر موجود در عالم ماده مىباشند . لذا افضل كاينات موجودى است كه مظهر جميع اسماء و صفات است ، و از اين رو اكمل كاينات حقيقة محمديه است كه جامع جميع حضرات از جمله حضرت « شهادت » است .
[128] حكمت الهى با آنكه در يونان ظاهر شد و محققان از ساطين فن الهيات در آن سامان يد بيضا نمودند و سپس مقالات دانايان و متألهان بونان به ضرورت زمان و احتياج در عالم اسلام به زبان رسمى اسلام ترجمه شد و نضج يافت , ولى متفكران بزرگ اسلامى آن مطالب را درك كردند و با كمال مهارت به بسط آن پرداختند . وارثان اين علم خود از نوابغ بشرى بودند ، و با نظرى محققانه به تأليف آثار علمي ، اعم از الهيات و طبيعيات و رياضيات و ديگر شعب علوم ، پرداختند . اولين شخصيتى كه در دوران اوليه و ابتداى رغبت هوشمندان به تحصيل حكمت و معرفت به تدوين كامل علم حكمت پرداخت ، رئيس فلاسفه اسلام ، ابن سينا ، بود . او چون در مولد و موطن خود احساس خطر نمود ، ديار مألوف را ترك گفت و بعد از تحمل مشقات در همدان سكونت اختيار كرد ، و بنا به شرحى كه ساگرد او نوشته است ، بين مشاغل ديوانى و تدريس و تصنيف جمع نمود و آثار بينظيرى به وجود آورد . شيخ در هوش و قوت ذكاء تالى ندارد ؛ نبوغ بيمانندى كه خداوند به او عطا فرموده بود او را از معلم بشرى بى نياز ساخته بود . شيخ در علم تفسير و فقه نيز سرآمد عصر خود بود . ارسطو ، معلم اول ، ساليان متمادى به تحصيل منطق و فلسفه و ديگر علوم اصلى پرداخت ، اما آنچه كه او پس از سالها تلمذ نزد استاد فرا گرفت ، ابن سينا به بركت استعداد بيمانند خويش با مطالعه نزد خود در مدتى اندك حاصل نمود .

مقدمة الآشتياني 125