ترتيب أمهات مراتب الوجود من النازل إلى الصاعد . [123] برداشت دقيقى از معانى حديث شريف است . و كلام كمل از عترت مانند قرآن و كلام تدوينى داراى بطون متعدده است و مرتبه و مقام امام ، عليه السلام ، در مقام بيان و ذكر حديث مذكور قريب به مقام تعين حق به اسم كلى جمعى « المتكلم » مىباشد . و آن چه در معارف افاضه فرموده‌اند ، مأخوذ از حىّ لا يموت است نه مانند علم ارباب رسوم كه علمشان مأخوذ است از « ميّت بعد ميّت » .
مراد از فخلق الكان و المكان خلق كاينات و مكوّنات ، يعنى موجودات واقع در عالم خراب آباد ماده و صور نوعيه و حقايق متصرمهء متحركه ، است . و الشاهد على ذلك قوله ، عليه السلام : خلق الكان و المكان . چه آن كه سؤال از مكان جهت تحقق حق شده است . ولى ترتيب و نظم خاص حديث با اين توجيه چندان ملايم نيست .
هر چند زياد مشاهده مىشود كه در احاديث نظم و ترتيب خاص مراعات نگرديده ، در عين حال در همين احاديث با جملات بسيار دقيق مطالب عاليه ذكر شده است . در اين حديث نيز نظم و نسق خاص مراعات نگرديده است .
ديگر آن كه در خلق نور الأنوار نيز بايد به توجيه قائل شد . چه آن كه « نور الأنوار » خارج از عالم خلق و كون و نسب خلقيه است و نيز با تنزل از اين اصل و قبول آن كه بر حقيقت محمديه و مشيت ساريهء مطلقه « نور الأنوار » اطلاق گرديده است . اما در جملهء خلق الأنوار مراد از « أنوار » عقول طوليه و نفوس اسپهبديه است كه كلا از مراتب نور و جلوات نور مطلقند .
ديگر آن كه اگر مراد از « نور الأنوار » حقيقت غيبيه باشد و از آن ، نور ذات و حقيقت نور كه لا يدرك و يدرك به ، و الضياء يدرك و يدرك به مراد شده باشد ، مراعات ترتيب نشده است . ولى با ملاحظهء اينكه در نسخ معتبر آمده :
خلق نور الأنوار الَّذى نوّرت منه الأنوار ، و أجرى فيه من نور الَّذى نوّرت منه الأنوار ، و هو النّور الَّذى خلق منه محمّد .

[123] - « مطلع » دوم

مقدمة الآشتياني 120