سوره هاى ديگر قرآن ، كه در قرآن يا سخنان خير ديگر يافت نميشود آنچه از خير و حكمت كه در سورهء حمد يك جا فراهم آمده است در آن گرد آورده باشند ( و بدين جهت است كه آن را امّ القرآن نيز ميگويند چون هر چه در قرآن است نمونه و نمودى از آن در سورهء فاتحه است ) از جمله فرمايش خداوند عزّ و جلّ است كه : « الحمد لله » يعنى : جميع محامد و كمالات مخصوص ذات مقدّس خداوند واجب الوجود است و مستجمع جميع صفات كماليّه همچون افاضه وجود و خيرات مدام است بر همهء عالميان و اين ذكر همانا براى اداى وظيفهء شكرگزارى و بجا آوردن آن شكرى است كه خداوند عزّ و جلّ بر خلايق خويش مقرّر فرموده ، و نيز شكرگزارى بپاس آنكه بندهء خود را توفيق عبادت كرامت فرموده است ، « ربّ العالمين » يعنى : آفريننده و مالك ( يا پرورش دهنده ) همهء عالميان ، پس بنده خداى خود را به يگانگى ياد مىكند و حمد او را نموده و به اين وسيله اقرار مىكند به اينكه تنها او آفريننده و مالك جميع ما سوى الله است و نه ديگرى . « الرّحمن الرّحيم » ( يعنى : بخشنده است بر همهء خلائق در دنيا و مهربانست در عقبى بر مؤمنان ) چون بنده خداى خود را به اين دو صفت مىخواند گوئى بدين وسيله طلب هر دو رحمت را از او كرده و يادآورى است و تذكر براى بخششها و نعمات خداوند بر همهء خلايق خويش ، « مالك يوم الدّين » ( يعنى : صاحب و مالك يا ملك روز جزاست ) با اين عبارت بنده اقرار مىكند به اينكه در قيامت برانگيخته خواهد شد و مورد حسابخواهى از همه اعمال و افعال و ترك افعال قرار خواهد گرفت و بر حسب مورد جزا خواهد ديد ، و نيز اعتراف و اقرار داشتن به اينكه پادشاهى يا مالكيّت روز جزا يا آخرت را از براى او ميداند همچنان كه

481