خواب بآن سبب است كه شخصى چون بخوابد خواب بر او غلبه ميكند و جميع اعضاى او گشوده و سست مىشود و اغلب چيزهائى كه از او در اين هنگام بيرون آيد ياد است پس از اين جهت وضو بر او واجب شده است .
پس اگر بگويد چرا بندگان از بيرون آمدن اين نجاست مأمور بغسل نشدند چنان كه از جنابت مأمور بغسل شدند در جواب گفته شود كه چون بيرون آمدن بول و غايط دائمى است و خلق را ممكن نيست غسل كند از اين نجاست هر زمان كه بيرون آيد و خدا هيچ نفسى را تكليف نفرموده است مگر بقدر وسع او و جنابت امر دائمى نيست و جز اين نيست كه آن شهوتى است كه هر وقت انسان اراده كند بآن ميرسد و تعجيل و تاخير آن در سه روز كمتر و زيادتر ممكن است و ليكن نجاست بول و غايط چنين نيست .
پس اگر بگويد چرا مأمور شدند بغسل از جنابت و بغسل از تغوط مأمور نشدند و حال اينكه غايط از جنابت نجستر و كثيفتر است بايد در جواب گفته شود از براى اينكه جنابت از نفس انسانى است و آن چيزى است كه از تمام جسد او خارج شود و غايط از نفس انسان نيست زيرا كه آن غذائى است كه از درى داخل شود و از درى ديگر بيرون آيد .
پس اگر بگويد خبر بده مرا از اذان كه چرا بآن امر شده است يعنى مستحب مؤكد شده است بايد جواب گفته شود كه علتهاى بسيار دارد بعضى از آنها اينست كه اذان موجب متذكر شدن فراموشكننده و تنبيه غافل مىشود و كسى كه وقت را نميداند كه از جهت ندانستن وقت بنماز مشغول نشده است وقت را بر او مىشناساند و اذان بندگان را بعبادت خالق دعوت كند و آنها را بعبادت ترغيب و تحريص نمايد و باقرار آورد آنها را بيگانگى خداوند و ايمان را ظاهر كند و اسلام را واضح و روشن نمايد و كسانى كه نماز را فراموش كرده‌اند اعلام نمايد چه اذان گوينده را مؤذن گويند از اين جهت كه نماز را اعلام ميكند .
پس اگر بگويد چرا در اذان ابتدا بتكبير كنند پيش از گفتن لا اله الا الله بايد جواب گفته شود از اين جهت است كه خدا ميخواست بذكر و اسم او ابتدا شود چه اسم خدا در الله اكبر اول حروف است و در لا اله الا الله آخر حروف است پس بايد ابتدا شود بحرفى كه اسم خدا در اول آنست نه در آخر آن .
پس اگر بگويد چرا اذان دو تا دو تا قرار داده شد بايد جواب گفته شود يكى از آن جهت است كه كلمات در اذان مكرر شود از براى شنوندگان و تأكيد كند مر ايشان را كه اگر كسى اول اين كلمات را فراموش كند يعنى ملتف نشود بدوم اين كلمات متذكر شود و از

339