معنى آنكه ايشان چون ايقاد نار كردند حقتعالى نور ايشان را ببرد و واگذاشت ايشان را در ظلمات هايله كه ادهاش ايشان كرد بر وجهى كه حواس ايشان مختل شد و قواى ايشان منتقض گشت و صمم در اصل صلابتى است كه از اكتناز و انضمام اجزا حاصل شده باشد و منه قيل ( حجر اصم و قناة صماء و صمام القارورة ) و تسميهء فقدان حاسهء سمع بصمم جهت آنست كه سبب صمم آنست كه باطن صماخ مكتنز شود و تجويف آن كه مشتملست بر هوايى كه بتموج آن صوت مسموع مىشود منتفى گردد و بكم خرس است و عمى عدم بصر ( عما من شأنه ان يبصر ) و گاه هست كه اطلاق آن بر عدم بصيرت ميكنند و فا دال است بر آنكه اتصاف ايشان به احكام سابقه سبب تحير و احتباس ايشان شده است بر وجهى كه عود نكنند بهدايتى كه بيع آن كرده‌اند و تضييع آن نموده و يا باز نگردند از ضلالتى كه اشتراى آن كرده‌اند و اگر ضمير راجع بمستوقدين باشد معنى آنست كه ايشان متحيرند و ندانند كه متقدم شوند يا متأخر و متحير گردند در اينكه بچه وجه باز گردند به آنجا كه ابتداى مشى ايشان بوده و قوله عز و جل * ( أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ ) * عطفست بر الذى استوقد اى ( كمثل ذوى صيب ) لقوله * ( يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ ) * چه اين دال است بر حذف مضاف در صيب واو در اصل براى تساويست در شك و بعد از آن بر سبيل اتساع اطلاق آن كرده‌اند بر مطلق تساوى بدون شك مثل ( جالس الحسن او ابن سيرين ) و قوله تعالى وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً كه او درين هر دو مفيد تساويست در حسن مجالست و لزوم عصيان و او در اينمقام نيز از اين قبيل است و معنى اينكه قصهء منافقين مشبه است به اين دو قصه و هر دو مساويند در صحة تشبيه به آن و تو مخيرى در تمثيل به اين هر دو معا تا بهر كدام از اين دو وجه كه خواهى وصيب فيعل است مأخوذ از صوب كه بمعنى نزول است و آن را بر سحاب و مطر هر دو اطلاق مىكنند و آيه احتمال هر دو دارد و تنكير آن به جهت آنست كه مراد به آن نوعى از مطر شديد است و تعريف سما جهت دلالت است بر آنكه غمام اخذ جميع آفاق سما است چه هر افقى از آن مسمى است بسما هم چنان كه هر طبقهء از آن را سما ميگويند و تعريف آن ممد همه چيزيست كه در صيب است از مبالغه كه از جهت اصل و بنا و تنكير ناشى شد چه اصل آن صوب است كه دلالت بر فرط انسكاب و سرعت وقوع آن مىكند و بناى آن بر فيعل كه صفت مشبه است كه دلالت بر ثبات و دوام مىكند بحسب وضع و تنكير آن براى تعظيم و نزد بعضى مراد بسما سحابست و بنا بر اين لام از براى تعريف ماهية است و معنى آيه آنست كه حال منافقان مساوى است ميان آنكه مثل حال مستوقدين باشد كه مذكور شد يا مثل جماعتى كه اصحاب باران بزرگ قطره باشند يعنى گرفتار شده باشند در ميان باران درشت قطره كه بسرعة و هيبة تمام نازل گردد و ريزان شود از همه جوانب آسمان يا از ابر * ( فِيه ) * كه در آن باران يعنى در وقت باريدن آن