يعنى بجايى كه حقتعالى امر به آن فرموده كه جنت و نار است باز گردانيده شويد براى مجازات اعمال و پاداش افعال يا بعد از احيا از قبور منتشر خواهيد شد براى حساب و چون شما عالميد به حال خود و از سر يقين علم باحيا و اماته او سبحانه داريد پس با وجود اينحال كافر شدن و عناد ورزيدن محل تعجب است اگر چه ايشان علم به بعث و نشور نداشتند و انكار اين معنى ميكردند اما چون كه عالم بودند به اينكه او سبحانه بعد از آنكه مضغهء بيروح بودند ايشان را اعطاى حياة كرده و بعد از آن ايشان را ميرانيده پس اينحال را نصب العين خود داشته متمكن خواهند بود بر آنكه عالم شوند بامكان احياء ثانى چه به دو خلق اهون از اعادهء آن نيست پس گوييا باعادهء حياة نيز عالمند فلهذا آن را نازل منزلهء علم ايشان گردانيده حجت را بر ايشان لازم ساخته و ميتواند بود كه خطاب مذكور متوجه كفار و مؤمنان باشد چه او سبحانه چون كه بيان دلايل توحيد و نبوت نمود وعد ايشان فرمود بر ايمان و وعيد ايشان نمود بر كفر تأكيد آن كرده به اينكه برايشان تعداد نعم خاصه فرمود و استقباح صدور كفر نمود از ايشان و استبعاد آن از ايشان با وجود نعم جليله چه عظم نعم موجب عظم معصيت منعم است و بنا بر اين معنى تعداد اماتة از نعمى كه مقتضى شكر است با آنكه ظاهرا موجب قطع نعمتست به جهت آنست كه آن وصله است بحياة ثانيه كه حياة حقيقيه است كما قال اللَّه تعالى وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ پس آن از نعم عظيمه باشد و يا آنكه نعمتى كه در اين آيه معدود است برايشان آن چيزيست كه منتزعست از مجموع آنچه در آن مذكور است نه هر يك از اماته و احيا و رجع هم چنان كه مراد بحالية و كنتم امواتا تا آخر علم است بمجموع نه هر يك از آن جمل چه بعضى از آن فعل ماضى است كه ان احياكم است و بعضى مستقبل چون يميتكم و يحييكم و ماضى و مستقبل نميتواند بود كه حال واقع شوند هم چنان كه در علم نحو مبرهن است فكانه قال ( كيف تكفرون و انتم عالمون بهذه القضية باولها و آخرها ) پس لازم نيايد كه كنتم بدون قد حال واقع شده باشد و نيز لازم نيايد كه حال در وقت وجود ذيحال نباشد و ديگر آنكه چون اماته متضمن تهديد است و وعيد و تصور آن موجب انزجار از كفر پس متضمن نعمت باشد و محتمل است كه خطاب مخصوص باهل ايمان باشد از براى تقرير نعمت برايشان و تبعيد كفر از ايشان و معنى اينكه چگونه متصور باشد كفر از شما و حال آنكه شما مردگان بوديد يعنى جاهل و نادان پس زنده گردانيد شما را به آنچه فايده رسانيد بشما از علم و ايمان بعد از آن اماته شما مىكند بموت معروف پس از آن احياى شما نمايد بحياة حقيقية و بعد از آن راجع شويد بمثوبات او كه هيچ چشمى او را نديده باشد و هيچ گوشى نشنيده و در دل هيچ بشرى خطور نكرده و يا آنكه مراد از اموات و احياى آن اين باشد كه شما وضيع بوديد شما را رفيع گردانيد