از ابن عباس منقولست كه هر جا خسران است كه متعلق به غير اهل ايمانست مراد كفر است و هر جا كه منسوب بمؤمنانست مراد تعلق ايشانست بحطام دنيا و ساير نعمت آن سعد وقاص روايت كند كه مراد به اين فاسقان خوارجند كه بعهدهء عهد بيرون آمده ايمان آوردند و بعد از آن عهد را شكستند و كمالاتى كه حضرت رسالت ( ص ) در حق أمير المؤمنين عليه السّلام فرموده بود كان لم يكن انگاشتند و با او در مقام مقاتله در آمدند و آن حضرت بر نهج قول حضرت رسالت ( ص ) كه يا على ستقاتل الناكثين و القاسطين و المارقين سلوك فرموده در بصره با ناكثين محاربه كرد و در صفين با قاسطين و در نهروان با مارقين و بدانكه چون كفار با وجود دلايل ظاهره بر وحدانيت الهى و معجزات باهره بر صدق قول رسالت پناهى ( ص ) و حجج بينه بر وجوب طاعة و شكر نعمت در انكار و عناد خود مصر و ثابت قدم بودند از اينجهت او سبحانه بعد از وصف ايشان بكفر و سوء مقال و خبث فعال بر طريق التفات خطاب بايشان كرده توبيخ ايشان فرمود بكفر با وجود علم ايشان به حال خودشان از موت و حياة كه مقتضى خلاف آنست چه آن مستلزم احيا و اماته است كه فعل حق تعالى است و گفت اى معاندين بيدين و منكران سيد المرسلين ( ص ) خبر دهيد مرا كه * ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّه ) * چگونه كافر ميشويد به خدا و بچه وجه به او نميگرويد * ( وَكُنْتُمْ أَمْواتاً ) * و حال آنكه شما بوديد مردگان يعنى اجسامى كه آن را حياة نبود چون عناصر و اغذيه و اخلاط و نطفه و مضغه و ابن عباس گفته كه مراد از اموات معدوماتست يعنى شما معدوم صرف بوديد * ( فَأَحْياكُمْ ) * پس زنده گردانيد شما را بنفخ ارواح در وقت تسويهء مضغه با بدان و ببايد دانست كه كيف تا آخر آيه استخباريست كه متضمن انكار و تعجب است مر كفر ايشان را به جهت انكار حالتى كه كفر بر آن واقع شده زيرا كه صدور كفر منفك نميشود از حالى و صفتى و چون انكار اينحالت مستلزم انكار وجود كفر است پس * ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ ) * ابلغ و اقوى باشد در انكار كفر از تكفرون و اوفق بجملهء حاليه كه بعد از اين واقع شده پس معنى اينست كه اخبرونى على اى حال تكفرون و عطف احياكم بر كنتم امواتا به فاكه موضوع است از براى غير تراخى به جهت اتصال حياتست بجسم جمادى بدون تراخى بخلاف اماته كه نزد تقضى آجال است و احياء بنشور كه در وقت نفخ صور است و براى سؤال كه در حين دخولست در قبور و رجوع بمجازات اعمال كه بعد از فراغ از حساب اعمال است پس موت متراخى باشد از احيا و احياى ثانى متراخى از موت و رجوع بجزا متراخى از نشور فلهذا جمل ديگر را بثم كه موضوع است براى تراخى از ما قبل معطوف ساخته فرمود كه * ( ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ) * يعنى بعد از آن نزد انقضاى اجال بميراند شما را * ( ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ) * پس بعد از آن در قبور به جهت سؤال و در روز بعث و نشور براى حساب اعمال زنده گردانند شما را ثمّ إليه ترجعون پس بعد از حشر بسوى او سبحانه