ملائكه و غير آن از افعال معاد و معاش از فعل عباد است كه بسبب آن مستحق مدح و ثواب ميشوند و اگر چه حق تعالى دلالت ايشان بر آن نموده و ارشاد ايشان به آن فرموده و تكليف ايشان كرده اين قسم است كه بسبب ترك آن مستحق عقاب و عذاب ميگردند زيرا كه به جهت محض عناد و انكار علوم ضروريه را كه در ذات ايشان متمكن است مبادى ادلهء توحيد و نبوت نميسازند تا بوسيلهء آن كسب معرفة اللَّه كنند و بنبوت پيغمبر ( ص ) تصديق كنند و بدانكه كثرت هر يك از اهل ضلالت و اهتداء نظر بنفسهاى ايشان است نه بقياس بمقابل ايشان چه مهتدين نسبت باهل ضلال قليلند كما قال اللَّه تعالى وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ و ميتواند بود كه كثرت ضالين از حيثيت عدد باشد و كثرت مهتدين باعتبار فضل و شرف كما قال الشاعر ( قليل اذا عدوا كثير اذا شدوا ) و قال الآخر ( ان الكرام كثير فى البلاد و ان قلوا كما غيرهم قل و ان كثروا ) و فاسق ماخوذ است از ( فسقت الرطبه عن قشرها اذا خرجت ) و اصل فسق خروج است از قصد كه عبارتست از حد وسط قال رؤبه ( فواسقا عن قصدها جوائرا ) و فاسق در شرع بمعنى خارج است از امر حقتعالى بارتكاب كبيره و يا اصرار بر صغيره و فسق بر سه وجه است يكى تغابيست و آن اين است كه بنده احيانا مرتكب معاصى شود و مستقبح آن باشد دوم انهماك و آن چنان است كه بطريق اعتياد ارتكاب نمايد و هيچ باكى از آن نداشته باشد سيم جحود و آن بر اين وجه است كه ارتكاب آن را صواب داند و چون عاصى مشرف بر اين قسم باشد ربقه ايمان از رقبهء آن منخلع گردد و ملابس كفر شده در دايرهء كفره در آيد و ما دام كه در درجهء تغابى يا انهماك است اسم ايمان از او مسلوب نمى شود به جهت اتصاف او بتصديق كه مسمى بايمانست و لقوله تعالى وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا و معتزله چون كه قائلند به اين كه ايمان عبارت از مجموع تصديق و اقرار و عمل است و كفر تكذيب حق و جحود آن فسق را قسم ثالثى ميدانند كه ميان كفر و ايمان باشد به جهت مشاركة فسق با هر يك از ايمان و كفر در بعضى احكام زيرا كه در حكم مؤمن است از حيثيت تناكح و توارث و وجوب تغسيل و اداء صلاة بر او و دفن او در مقبرهء اهل ايمان و در حكم كافر است از كيفيت ذم و لعن و برائة از او و اعتقاد عداوت آن و عدم قبول شهادت او و تخصيص اضلال بفاسقين دلالت مىكند بر آنكه فسق معد است براى اضلال ايشان و مؤدى ايشان بضلال زيرا كه كفر و عدول ايشان از حق و اصرار ايشان بباطل صرف وجوه افكار ايشان كرده از حكمت و مصلحت ضرب مثل بحقارت ممثل به كه بعوضه و عنكبوت و ذبابست و به جهت آن جهالت ايشان راسخ گشته و ضلالت ايشان متزايد شده بانكار و استهزاى آن مرتكب شده‌اند و جماعتى كه متسم به اين سمات ذميمه و متصف به اين صفات قبيحه‌اند * ( الَّذِينَ ) * آن كسانيند كه از روى عناد * ( يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّه ) *