استحالهء مؤديه بانفكاك و انحلال پس چگونه خلود در جنان متصور باشد جواب گوئيم كه حق سبحانه بر وجهى اعادهء آن خواهد كرد كه استحاله بر آن وارد نشود به اين طريق كه اجزاى آن را متقاوم گرداند در كيفيت و متساوى در قوت كه هيچكدام از اجزاى آن قوت نداشته باشد بر احالهء جزء ديگر و هر يك از آن متعانق و متلازم يكديگر باشند هم چنان كه در بعضى معادن مشاهد ميگردد و ديگر آنكه قياس آن عالم و احوال آن بر آنچه در اين عالم ميبينيم و مييابيم از نقص عقل و ضعف بصيرتست و از ابن مسعود روايتست كه چون حق سبحانه منافقان را به دو چيز مثل زد يكى بمستوقد و ديگرى بصيب چنان كه انفا گذشت ايشان گفتند كه ذات خدا از آن عالىتر و بزرگوارتر است كه به اين نوع امثال مثل زند و حق سبحانه رد سخن ايشان كرده فرمود كه * ( إِنَّ اللَّه لا يَسْتَحْيِي ) * بدرستى كه خدا شرم نميكند يعنى ممتنع نمىشود و باز نمىايستد * ( أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما ) * از آنكه بيان كند مثلى را از امثال و از قتاده روايتست كه يهودان چون در قرآن ذكر ذباب و عنكبوت شنيدند زبان استهزا گشودند و گفتند اين از نزد خدا نازل نشده زيرا كه اين سخنان كلام خدا نميماند اين آيه نازل شد كه خدا ترك نميكند ايراد مثل را از براى منافقان و كافران بلكه براى حال و صفت ايشان مثل مىزند * ( بَعُوضَةً ) * به پشه * ( فَما فَوْقَها ) * پس آنچه فراتر از آن باشد يعنى بزرگتر از آن چون مگس و عنكبوت چه آن متضمن فايده جليله است كه عين حكمت و محض مصلحت است در انوار آورده كه چون آيات سابقه متضمن انواع تمثيل بود در عقب آن بيان حسن تمثيل فرمود و ذكر آنچه حق است از براى تمثيل و شرط است در آن و آن اينست كه تمثيل بايد كه موافق ممثل له باشد از جهتى كه تمثيل به آن متعلق است در عظم و صغر و خست و شرف نه وفق ممثل چه ايراد تمثيل جهت كشف معنى است كه ممثل له است و رفع حجاب از آن و ابراز آن در صورت مشاهد محسوس تا در آن تمثيل و هم مساعدت نمايد بعقل و بر آن مصالحه كند با عقل چه معنى صرف را عقل ادراك مىكند با منازعه و هم به آن زيرا كه از طبع و هم ميل بحس است و حب محاكات و لهذا امثال شايع شده است در كتب الهية و عبارات بلغا و اشارات حكما پس حقير ممثل مىشود بحقير هم چنان كه عظيم بعظيم تمثيل كرده مىشود اگر چه ممثل اعظم بوده باشد از هر عظيمى هم چنان كه در انجيل غل صدر بنخاله ممثل شده و قلوب قاسيه بحصاة و مخاطبهء با سفهاء بآثاره و زنابير و در كلام فصحاى عرب واقع شده كه اجمع من ذرة و اجره من الذباب و اصرد من جرادة و اسمع من قراد و اطيش من فراشة و اعز من مخ البعوض و كلفتنى مخ البعوض و اكل من السوس پس اينكه جهله كفار در وقتى كه حقتعالى تمثيل حال