بلاغت در غايت قصوى و درجه عليا رسيده عاجز شده در اين تحدى و به جهت عجز اموال و انفس خود را در معرض تلف نهادند پس معلوم شد كه اين كلام فوق طاقت مخلوقست و از جانب خالق عالم نازل گشته و آن را معجزه پيغمبر خود صلَّى اللَّه عليه و آله ساخته در دعواى رسالت و بعد از اثبات دليل بر صحت دعوى پيغمبر تهديد ايشان مىكند به اينكه * ( فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ) * پس اگر معارضه نگرديد به مثل آن سوره را نياورديد * ( وَلَنْ تَفْعَلُوا ) * و هرگز نتوانيد كه در زمان مستقبل نيز معارضه كردن اين كلام جمله معترضه ايست كه در ميان جزا و شرط واقع شده به جهت دلالت بر صحت نبوت پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله زيرا كه اخبار است از احوال ايشان در اوقات مستقبله كه دال است بر امور غيبيه و ملخص كلام آنست كه چون شما در زمان ماضى و مستقبل از اين معارضه عاجزيد و مع هذا تصديق پيغمبر نميكنيد * ( فَاتَّقُوا ) * پس بترسيد و بپرهيزيد به اين تكذيب و عناد * ( النَّارَ ) * از آتش دوزخ * ( الَّتِي ) * از آتشى كه ممتاز است از ساير آتشهاى ديگر به آنكه * ( وَقُودُهَا النَّاسُ ) * بر فروزانندهء آن مردمانند يعنى كافران و معاندان و اهل طغيان * ( وَالْحِجارَةُ ) * و سنگهاى كبريت كه حرارت آن سختتر است و فتن آن ناخوشتر و قول اصح آنست كه مراد از حجاره بتانىاند كه كفار از سنگ تراشيده‌اند و تحقيق اين عنقريب مذكور ميگردد و مخفى نيست كه وقود حجاره دلالت مىكند بر كمال شدة و غايت نظاعت آن آتش زيرا كه آتش سنگ را نميگدازد مگر وقتى كه بنهايت حرارت رسيده باشد و در خبر است كه رسول صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود كه آتش دنيا جزئيست از هفتاد جزء آتش دوزخ و نيز از آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله منقولست كه آتش دوزخ را هفتاد بار شسته‌اند و آن گاه به دنيا فرستاده‌اند يعنى حرارت آتش دوزخ نسبت بحرارت آتش دنيا شصت و نه ضعف آنست و نيز روايت است كه آن حضرت ( ص ) در اثناى خطبه ميفرمود كه اگر در اين مسجد صد هزار مرد باشند و در ميان ايشان يكى از اهل دوزخ نفس زند همهء ايشان از حرارت نفس او هلاك شوند و اين نوع عذاب * ( أُعِدَّتْ ) * مهيا و آماده شده است * ( لِلْكافِرِينَ ) * از براى ناگرويدگان تا در آن مخلد باشند و چون كه حدة و شدت آتشى كه براى فاسقان اهل ايمان مخلوقست به اين مثابه نيست از اين جهت اين نوع آتش را مخصوص ساخت به كافران چنان كه در جاى ديگر فرموده كه إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ و در خبر است كه داود على نبينا و عليه السّلام بسيار گريستى مردمان گفتند اى داود گريه كمتر كن و بسيار جفا بر نفس خود روا مدار گفت اى ياران بگذاريد تا گريه كنم پيش از آنكه گريه سودى به من نرساند و قبل از آنكه استخوان ها در دوزخ سوخته و گداخته شود منصور عمار گويد سالى به حج ميرفتم در كوفه فرود آمدم شبى در كوچهء از كوچهاى كوفه ميگذشتم از سرايى آوازى شنيدم كه يكى ميگفت خدايا بعزت و جلال تو