ميشوند اول و دويم و سيم بمعنى فاعل است و چهارم بمعنى مفعول و معنى دون ادنى مكانيست از شيء و تدوين كتب از اين مشتق است چه آن ادناى بعضى از آنست ببعضى و دونك نيز از اين مشتق است يعنى فراگير آن را از ادنى مكانى از خود و بعد از آن مستعار شده براى مرتبه فقيل ( زيد دون عمرو ) اى ( فى الشرف و منه الشيء الدون ) و بعد از استعاره استعمال آن كرده‌اند بر سبيل اتساع در هر چيزى كه متجاوز شود از حدى به حدى و امرى بامرى كما قال اللَّه تعالى لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ اى لا يتجاوزوا ولاية المؤمنين الى ولاية الكافرين و من متعلق است با دعوا و معنى آنست كه بخوانيد بمعارضه هر كه را كه حاضر است نزد شما يا اميد داريد بمؤنة او از جن و انس و الههء شما غير از اللَّه تعالى چه هيچكس قادر نيست كه مثل آن را بيارد غير از حقتعالى و يا بخوانيد غير از خدا گواهانى را كه گواهى دهند به آن كه آنچه شما به آن اتيان ميكنيد از كلام فصيح و تركيب بليغ مثل آنست و طلب شهادت از خدا مكنيد چه آن از عادت كسيست كه متحير و عاجز باشد از اقامهء حجت و فراء بر آنست كه مراد از شهدا اوثانند يعنى بتان خود را در اين معارضه معاون خود سازيد يا استشهاد كنيد بايشان چه زعم شما آنست كه ايشان روز قيامت از براى شما شهادت دهند كه شما بر حقيد و ميتواند بود كه دون بمعنى ظرف باشد و معنى آنكه بخوانيد كسانى را كه دعوى ميكنند كه ايشان فردا براى شما گواهى دهند نزد خداى تعالى و نزد بعضى من دون اللَّه بمعنى من دون اوليائه است يعنى غير از دوستان خدا از فصحاى عرب و وجوه مشاهد بشهادت خود طلبيد تا گواهى دهد از براى شما بر آنكه آنچه اتيان به آن كرده‌ايد مثل آنست * ( إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ) * اگر هستيد شما راستگويان در اينكه اين كلام ساخته و بافته محمد است و چون هيچ عاقلى راضى نيست كه گواهى دهد به صحت آنچه متضح شود فساد او و ظاهر گردد اختلال او پس عاجز مطلق باشيد از مثل آن و صادق نباشيد در آنكه قرآن از كلام بشر است جواب شرط محذوفست و تقدير اينست كه ( ان كنتم صادقين فاتوا بسورة من مثله ) و كلام ما قبل دالست بر آن و صدق اخباريست مطابق واقع مطلقا يا به اعتقاد مخبر به آن كه مطابق واقع است به جهت دلالتى يا امارتى زيرا كه حقتعالى تكذيب منافقين كرده در آيهء إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّه به جهت عدم اعتقاد ايشان بمطابقهء آن و اين مرجوح است به صرف تكذيب بقول ايشان كه نشهد انك لرسوله چه شهادت اخبار است از آنچه عالم باشند به آن و منافقان عالم به آن نبودند و اين آيه دلالتى تمام دارد بر صحت نبوت پيغمبر ( ص ) و وجه استدلال آنست كه او سبحانه ايشان را مخاطب ساخته به آنكه اگر اين سخن از افتراى محمد ميبود بايستى كه شما نيز قادر ميبوديد بر اتيان نمودن به مثل آن و معارضه نمودن به آن و چون كه ايشان با وجود آنكه از اهل حميت الوقت و عصبيت بودند و در فصاحت و