در مدارج ترقى عروج كند و اگر نه در مرتبه اولى توقف كرده عبادت را زياده نخواهد كرد و مثل اين است كريمه يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيَرْجُونَ رَحْمَتَه وَيَخافُونَ عَذابَه و مىتواند بود كه اين جمله حال باشد از مفعول خلقكم و آنچه معطوف است بر آن و معنى اينكه حقتعالى بيافريد شما را و كسانى را كه قبل از شما بودند در صورت كسانى كه از ايشان اميدوارى تقوى بود تا ترجيح امر تقوى نمايد به اجتماع اسباب آن و كثرة دواعى به آن يعنى چون حقتعالى خلق عباد كرده براى تعبد ايشان به تكليف و عقول و شهوات را در ايشان مركوز ساخته و ازاحهء علة كرده و اقدار و تمكين ايشان فرموده و زمان اختيار در دست ايشان داده و اراده خير و تقوى از ايشان كرده پس ايشان در صورت كسانىاند كه اتقاء از ايشان مرجو باشد تا مترجح شود امر تقوى ايشان به اجتماع اين اسباب و دواعى و تغليب مخاطبين بر غائبين در لفظ و معنى بنا بر اراده همهء ايشانست و نزد بعضى اين كلام تعليل خلق است اى خلقكم لكى تتقوا يعنى بيافريد شما را بجهة اين كه بپرهيزيد و بترسيد از عذاب او كما قال وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ و اين قول ضعيف است زيرا كه در لغة ثابت نشده كه لعل و امثال آن براى تعليل باشد و نزد بعضى ديگر معنى آيه آنست كه پرستش خدا كنيد شايد كه شما بسبب ميامن عبودية از محرمات بپرهيزيد و از نواهى اجتناب كنيد و بوسيلهء آن از عذاب برهيد و بروضهء رضوان رسيد و از بعضى علماى تفسير منقولست كه كلمه لعل و عسى براى وجوب و لزوم است زيرا كه از كريم لايق نباشد كه كسى را در طمع اندازد و او را از آن محروم گرداند و اين از قبيل آنست كه شخصى با غير خود گويد ( اقبل قولى لعك ترشد ) كه مراد وى شك نيست در رشد بلكه در وجوب رشد است فكانه قال ( اقبله ترشد ) و آيه دليل است بر آنكه طريق بمعرفة حقتعالى و علم بوحدانية او و استحقاق او مر عبادة را نظر است در صنع او و استدلال بافعال او و بعد از امر بعبادة و اعتراف بنعمة تعداد صنوف نعم خود مىكند تا بندگان به آن استدلال كنند بر وجوب عبادة او و ميفرمايد كه خدايى كه مستحق عبادتست * ( الَّذِي ) * آن كسيست كه بحكمة بالغه و قدرة كامله * ( جَعَلَ لَكُمُ ) * گردانيد براى فائده و انتفاع شما * ( الأَرْضَ فِراشاً ) * زمين را بساطى گسترده تا آرام گيريد و حركت كنيد بر آن بما يحتاج خود * ( وَالسَّماءَ بِناءً ) * و آسمان را سقفى برافراشته بدان كه اين جملهء موصوله صفة ثانيهء او سبحانه است يا مدح است منصوب يا مرفوع و تقدير اينكه اعنى الذى جعل يا هو الذى و ميتواند بود كه مبتدا باشد و خبر آن فلا تجعلوا كه بعد از اين مذكور است و جعل از افعال عامه است و بيكى از سه معنى مستعمل است يكى بمعنى صار و طفق و بنا بر اين متعدى نيست كقول الشاعر ( فقد جعلت قلوص بنى سهيل من الاكوار مرتعها قريب دوم بمعنى اوجد و اين قسم