بر وجه عموم است به اين معنى است كه حقتعالى تغليب مخاطبين كرده بر غائبين پس كسانى كه در حين نزول نبوده‌اند در حكم حضورند و ح لازم نيايد كه خطاب تعلق بمعدوم صرف گرفته باشد و مجانين و اطفال از اين حكم مستثنىاند بجهة رفع تكليف از ايشان حاصل كه حقتعالى ميفرمايد كه اى جميع مردمان از ذكور و اناث و مؤمن و كافر كه ارباب عقوليد پرستش كنيد بر وجه اخلاص آفريدگار و پروردگار خود را * ( الَّذِي ) * آن خداوندى كه بقدرت كامله و حكمت بالغه * ( خَلَقَكُمْ ) * بيافريد و از كتم عدم بوجود آورد شما را * ( وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * و آن كسانى را كه بودند پيش از شما از آبا و اجداد شما و غير آن اسم موصول با صله صفتى است جارى بر او سبحانه براى تعظيم و تعليل و محتمل است كه براى تقييد و توضيح باشد اگر خطاب مخصوص بمشركين باشد و مراد برب اعم از رب حقيقى است و الههء كه اهل شرك تسميهء آنها كرده‌اند بارباب چه ايشان معتقد به دو ربوبية بودند يكى ربوبية حق تعالى و ديگرى ربوبية الههء خود بجهة اين عبادت هر دو ميكردند پس حق سبحانه مىفرمايد كه پروردگار حقيقى خود را پرستش كنيد كه خالق شما و جميع كسانيست كه پيش از شما بوده‌اند نه آنان كه بزعم باطل خود ايشان را ارباب نام نهاده‌ايد و بر آفريدن هيچ چيز قادر نيستند و خلق بمعنى ايجاد شيء است بر تقدير و استوا و اصل آن تقدير است يقال ( خلق النعل اذا قدرها و سويها بالمقياس ) و قوله * ( وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * متناول جميع آنها است كه مقدم بر مخاطبين بوده‌اند و منصوب المحل است معطوف بر ضمير منصوب در خلقكم و اخراج اين جمله در مخرج آن چيزى است كه مقرر است نزد اهل شرك بجهة اعتراف ايشان به آنكه خالق همه حقتعالى است كما قال وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّه وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّه و يا بجهة تمكن ايشان از علم بادنى تأملى پس خلاصهء كلام آنست كه چون شما مقريد به آنكه او سبحانه پروردگار و خالق همهء شما است و كسانى كه قبل از شما بوده‌اند پس او را پرستش كنيد نه غير او را * ( لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ) * شايد كه شما بپرهيزيد از عذاب و محترز شويد از عقبات عقاب يعنى بر اميد تقوى و نجات باشيد اينجملهء حال است از ضمير اعبدوا كانه قال ( اعبدوا ربكم راجين ان تنخرطوا فى سلك المتقين الفائزين بالهدى و الفلاح المستوجبين لجوار اللَّه تعالى ) يعنى عبادة خداى خود كنيد در حالتى كه اميدوار باشيد به آنكه داخل شويد در سلك متقيان كه فايزند بهداية و رستگارى و مستحق جوار خدا و قرب مرتبه نزد حضرت حقتعالى پس او سبحانه به اين تنبيه بندگان كرده بر آنكه تقوى منتهاى درجهء سالكينست چه آن تبريست از ما سوى و توجه تام به حضرت مولى و اشعار نموده بر آنكه سزاوار آنست كه عابد بعبادة خود مغتر نشود و پيوسته با خوف و رجا باشد تا به جهت خوف حرص او در عبادة بيشتر شود و روز بروز