سوم : سبب گسترش يافتن دامنهء فرهنگها در علم و هنر و صنعت و . . . است ، و در مردمان روح هميارى و توازن و عدالت مىدمد ، و آنان را به راه تعهّد اجتماعى و محكم كردن پيوندهاى انسانى رهبرى مىكند ، و حلقه هاى برادرى اسلامى و در هم تنيدگى انسانى را به يك ديگر مىپيوندد . و آشكار است كه همهء اينها به تكامل مطلوب « اجتماع قرآنى » مدد مىرساند .
5 - انفاق ، پاسخ گفتن به جانشينى خدايى ، در بارهء اموال : از فصلها و بحثهايى كه گذشت چنان برمىآيد كه آدمى - به خودى خود - مالك مال يا غير مال نيست ، بلكه مالك حقيقتى خداى متعال است كه آفريننده و به وجود آورندهء انسان است ، و او است كه چيزها را مىآفريند و به ملكيّت انسان در مىآورد . پس مال امانتى است از خدا در نزد انسان ، و آدمى جانشين خداست در زمين و امانتدار او است در اموال . [1] پس انسان جانشين شده را جز آن نرسد كه مالها را در جاهاى خود چنان به مصرف برساند كه خداى جانشين قرار دهنده ، مقرّر فرموده است . و به تعبير امام صادق « ع » :
« أن يوجّهها إلى حيث وجّهها الله [2] ( 1 ) مالها را در راهى به جريان بيندازد كه خداوند متعال چنان خواسته است » . قرآن كريم نيز - پس از بيان استخلاف و جانشينى انسان در مالها و نعمتها - انسان را به انفاق آنها فرمان داده و فرموده است : « * ( وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيه ) * [3] از آنچه خدا شما را جانشينان در آن قرار داده است ( و از گذشتگان به شما رسيده است ) انفاق كنيد » . و انسان پس از اين انفاق است كه به اين مقام و الا تشرّف پيدا مىكند ، يعنى جانشينى در اموال نسبت به ديگر مردمان ، كه خداوند قرار داده است . و اين درجه اى بس بزرگ است كه گاه آدمى از آن غافل مىماند ، بويژه اگر از كسانى باشد كه مال را دوست مىدارند . و بايد توجه داشته باشيم كه به سبب

[1] . فصل 1 ، از باب 11 ( جلد سوّم / 67 - 121 ) .
[2] . « كافى » 4 / 32 ، نيز فصل 1 ، از باب 11 ، بند ج ( جلد سوم ) .
[3] . « سورهء حديد » ( 57 ) : 7 .

115