نفوس با يك ديگر است بعضى تصور وحدت هر دو كرده‌اند ، بلكه از بعضى اخبار نيز ظاهر مىشود وحدت آن ، ليكن ظاهر آنست كه بر سبيل مجاز است ، و مراتب اصناف هر دو بىنهايت است چه جاى افراد هر دو ، و ممكن است كه مراد از عبارت همه مراتب بوده باشد ، و در هر مرتبه كمالى كه او را حاصل مىشود از جناب اقدس الهى است ، و بحسب هر مرتبهء او را تكاليف هست .
چنان كه در اخبار معتبره از حضرت سيد المرسلين صلَّى الله عليه و آله وارد شده است كه ما گروه انبيا مأموريم كه با مردم در خور عقل ايشان سخن گوييم ، و هيچ شك نيست كه هر چند كمالات بيشتر مىشود تكاليف به آن نسبت زياده مىشود .
چنان كه وارد است در اخبار بسيار از حضرات ائمه معصومين صلوات الله عليهم كه ثواب به مقدار عقل است ، و عقاب به نسبت عقل ، و دقت در حساب روز قيامت بحسب عقل است ، و جميع كمالات به كمال عقلست ، و به سبب متابعت عقلست كه آدمى بهتر از فرشتگان مقرب مىشود ، و به سبب مخالفت عقل از حيوانات بدتر مىشود ، و آيات و احاديث در اين باب از حصر بيرون است و بعضى از آن نيز در اين كتاب خواهد آمد .
( وأوضحت له سبيله ) يعنى واضح و ظاهر ساختى از براى هر مكلف راه او را يعنى به سبب اكمال عقل راه خير و شر را دانستند به آن كه دانستند خداوندى دارند عالم ، و قادر و حكيم و لطيف ، و هر چه آفريده است عبث نيافريده است . و دانستند كه نعمتهاى الهى بر ايشان بىشمار است و شكر نعمت واجب است و نمىدانند كه چگونه شكر نعمت منعم را بايد كردن ، و محتاجند به كسانى كه از ايشان بهتر باشند و ربطى بجناب اقدس الهى داشته باشند ، و ربطى به ايشان تا نيكو بشناسند به سبب ايشان خداوند خود را ، و مرادات او را از خلق ، و آن جماعت انبياء و اوصيايند ، و به عقل فهميده‌اند كه هر كه اين دعوى كند نمىتوان

164