ثواب شوند و اينها همه ثمرات لطف الهيست چنان كه گذشت . و رد است بر اشاعره كه قايل به استحقاق نيستند بر خلاف آيات قرآن مجيد كه همه جا حق سبحانه و تعالى فرموده است * ( جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ) * و امثال آن . و چون تكاليف را ناچار بود از آلتى چند كه بدون آن ممكن نبود و تكليف ما لا يطاق بود و اول و اهم آنها عقل بود ذكر كرد كه :
( فاكملت لكلّ مكلَّف عقله ) پس كامل گردانيدى از براى هر مكلفى عقل او را ، پس مجنون و طفل را تكليف نفرمود چون قابليت خطاب و فهم تكليف نداشتند . و مراد ازين عقل عقلى است كه مدار تكليف بر آنست ، و غالب اوقات قريب به بلوغ تمام مىشود ، و كمالش را نهايت نيست ، و پارهء از آن به تجربه ها زياده مىشود ، و بيشترش به تحصيل علم با عمل كه به مرتبه روح مقدس مىشود ، و در اين مرتبه از جناب اقدس الهى فايض مىگردد عقلى كه به آن حقايق اشيا را كما هى ادراك مىتواند كرد و مىكند ، و در اين صورت البته متوجه دنيا و ما فيها بلكه متوجه بهشت و نعيم آن نيز نمىشود ، بلكه لمحه‌اى از معشوق حقيقى به ديگرى نمىپردازد ، و اكثر برآنند كه عقل نفس ناطقه است ، يا مراتب نفس است ، يا جوهريست مجرد كه بمنزله و زير نفس است ، و آن بحسب مراتبى كه دارد اسامى آن مختلف مىشود ، و روح نيز به سبب آن كامل مىشود .
و انواع مراتب هر دو چهار است . اما عقل پس در مرتبهء اول او را عقل هيولانى مىنامند ، و آن مرتبه قابليت محض است كه هيچ كمال علمى او را بالفعل نگرديده باشد ، عقل هيولانى كه قبل از بلوغ دارد و محض قابليت است و بعد از آن عقل بالملكه است و بتدريج به سبب تحصيل كمالات عقل مستفاد مىشود ، و بعد از آن عقل بالفعل .
و همچنين اول مراتب نفس در عمل نفس اماره است ، و ديگرى لوامه است ، و ديگرى ملهمه است ، و ديگرى مطمئنه است . و چون مراتب عقول و

163