مگر به چيزى كه بر ايشان آسان باشد و دشوار نباشد ، يا به آن چه تكليف نموده است بيشتر از آن نيز مىتوانست كرد اين جمله نيز رد است بر جمعى از سنيان بلكه اكثر ايشان كه اعتقاد ايشان آنست كه حق سبحانه و تعالى تكليف ما لا يطاق كرده است چون بندگان را اختيارى نيست و كردهء ايشان كردهء حق سبحانه و تعالى است و مع هذا ايشان را تكليف كرده است .
( وانّك ابتدأتهم بالنّعيم رحيما ) يعنى اعتقاد دارم كه ابتدا كردى خلايق را به نعمتها بىآن كه ايشان كارى كرده باشند كه مستحق آن شده باشند ، بلكه رحمتت ، اقتضا كرد كه ايشان را از كتم عدم بوجود آوردى ، و صد هزار احسان و انعام به ايشان بكنى ، هر چند شكر اين نعمتها واجب بود اگر شكر طلبيدى از آن جهت بود كه مستحق نعمتهاى غير متناهى تو شوند نه آن كه به ازاء نعمتهاى تو باشد ، و الا تكليف ما لا يطاق مىبود ، كجا بنده قدرت دارد كه نعمتهاى ترا ادراك تواند كرد چون به او ندادهء احاطهء به امور غير متناهى ، چه جاى آن كه تواند شكر كمترين نعمتى از نعمتهاى تو را كردن كما قلت * ( وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوها ) * [1] يعنى اگر خواهيد كه بشماريد نعمتهاى الهى را نمىتوانيد شمردن و نمىتوانيد رسيدن به آن كه اگر ممكن بود احصاى آن نيز ممكن مىبود .
( وعرّضتهم للاستحقاق حكيما ) يعنى خلايق را در معرض استحقاق مثوبات غير متناهى درآوردى از روى حكمت يعنى تا مستحق ثواب نمىشدند قبيح بود كه ايشان را ثواب بدهى چون ثواب نفعى است كه از روى تعظيم و اجلال كرامت فرمايد و بدون آن كه ايشان عبادات و طاعات به جا آورند استحقاق آن بهم نمىرسيد ، پس تكاليف فرمود تا به سبب عمل به آنها مستحق

[1] آيه 34 - ابراهيم .

162