مقرر ساختم كه در زمين هميشه خليفه از جانب من بوده باشد ، و مراد از اين آيه همين حضرت آدم نيست و بس و اين معنى نيز مناسبت دارد به آن چه بعد از اين مىگويد :
( لم تخلق عبادك لفاقة ) يعنى نيافريدى بندگان خود را از جهت احتياجى كه به ايشان داشته باشى ، يعنى ما كه قائليم به حكمت قايل نيستم به استكمال ، بلكه قائليم كه خداوند عالميان بىنياز است از ايشان و از عبادات ايشان ، و غرض او از خلق و تكاليف محض افاضه وجود است كما قال المولوي :
من نكردم خلق تا سودى كنم * بلكه تا بر بندگان جودى كنم و همين مضمون در حديث قدسى وارد شده است از طرق خاصه و عامه و بسند قوى از حضرت امام جعفر صادق صلوات الله عليه منقولست كه از آن حضرت پرسيدند كه چرا حق سبحانه و تعالى خلايق را آفريد ؟ حضرت فرمودند : كه حق سبحانه و تعالى خلايق را عبث نيافريده است ، و ايشان را مهمل نگذاشته است ، بلكه ايشان را آفريده است تا ظاهر سازد قدرت خود را و تا ايشان را به عبادات مكلف سازد تا مستوجب رضاى الهى شوند و ايشان را نيافريد كه نفعى از ايشان به او رسد يا دفع مضرتى ازو بكنند ، بلكه ايشان را آفريد تا نفع به ايشان رساند و ايشان را در جنت و نعيم ابدى درآورد .
( ولا كلَّفتهم الَّا دون الطَّاقة ) يعنى اعتقاد دارم كه بندگان خود را تكليف نفرمودى به او امر و نواهى مگر كمتر از طاقت ايشان چه ظاهر است كه بندگان در شبانه روزى هزار ركعت نماز مىتوانستند كرد ، و هميشه روزه مىتوانستند گرفت ، و هر سال حج مىتوانستند كرد ، و در شبانه روزى هفده ركعت نماز واجب گردانيد ، و در سالى يك ماه روزه واجب ساخت ، و در عمرى يك مرتبه حج طلب نمود وجوبا ، و اينست مضمون آيه كه * ( لا يُكَلِّفُ الله نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ) * يعنى حق سبحانه و تعالى تكليف نمىفرمايد بندگان خود را

161