درآورد و كسى كه چنين باشد اگر عالم سرنگون شود به او ضررى نمىرسد . و آيات و اخبار در اين باب فوق حد و حصر است .
( لطيف لما شئت ) يعنى هر چه اراده مىفرمايى نسبت به بندگان خود همه محض لطف است و احسان و فضل نسبت به ايشان . و اين معنى انسب است به سابق و لاحق و محتمل است كه مراد صدوق اين باشد كه علماء شيعه لطف را بر حق سبحانه و تعالى واجب مىدانند ، و آن فعلى است كه بندگان را به طاعت نزديك گرداند ، و از معصيت دور سازد ، و چون حق سبحانه و تعالى از روى حكمت بندگان را از جهت بندگى آفريده است ، پس هر چه ايشان را به بندگى نزديك سازد لازم است كه بفرمايد ، و الا غرض الهى بفعل نخواهد آمد ، و مىبايد كه لطف به حد الجاء نرسد . چنان كه خود فرموده است كه * ( أَنْ لَوْ يَشاءُ الله لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً ) * [1] يعنى اگر حق سبحانه و تعالى مىخواست كه به جبر بندگان را هدايت فرمايد مىتوانست جبر نمودن كه همه خوب باشند و ليكن حكمتش اقتضا كرده است كه به اختيار خود هدايت را اختيار نمايند تا مستحق ثواب شوند ، چون ثواب نفعى است كه مقارن تعظيم و اجلال بوده باشد و عقلا قبيح است كه تعظيم و اجلال كسى كنند كه مستحق آن نباشد .
و همين مضمون از حضرت امام على بن موسى الرّضا صلوات الله عليه وارد شده است . و از جملهء الطاف الهى فرستادن پيغمبران و كتابهاست ، و لهذا حق سبحانه و تعالى اول حضرت آدم را پيغمبر فرمود ، و بعد از آن از نسل او خلق را آفريد ، و هيچ زمانى نبود كه پيغمبرى يا وصى پيغمبرى نبوده باشد ، و از اينجاست كه فرموده است كه * ( إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً ) * [2] و در اخبار بسيار از ائمه اطهار سلام الله عليهم وارد شده است كه مراد الهى اين است كه من

[1] آيه 31 - الرعد .
[2] آيه 30 - البقرة .

160