و همچنين اگر ماهيت الهى جل شأنه ، ماهيتى باشد نوعى كه متصور شود بعنوان كلى و اگر چه آن كلى منحصر در فرد باشد به اين معنى نيز اطلاق نمىتوان كرد ، بلكه او را شريك نيست ، و محال است شريك او در ذهن و خارج ، و داخل نيست در تحت هيچ نوعى و جنسى ، و لهذا تعبير از ذات مقدس او بواجب الوجود وارد نشده است در هيچ آيه و حديثى ، و دور نيست كه از اين جهة باشد كه تا متوهم نشود كه كلى است چون در لغت واجب الوجود كلى است .
و اما آن دو معنى واحد كه اطلاق مىتوان نمود بر ذات مقدس او ، يكى آنست كه يگانه است و او را نظيرى نيست چون در ذات و صفات او نظيرى نيست ، چنان كه مىگويند فلان عالم وحيد عصر خود است يعنى نظير و همتا ندارد .
دويم آن كه احدى المعنى است يعنى واحد من جميع الوجوهست يعنى منقسم نمىشود نه در وجود ، و نه در عقل ، و نه در وهم همچنين است حق سبحانه و تعالى . پس اگر قايل به صفات زايد شوند قايل بهشت خدا شده‌اند و همچنين است احوال معتزله كه قايلند به عالميت الهى و قادريت و اين معنى را نه موجود مىدانند و نه معدوم ، و آن چه بر ايشان لازم مىآيد بدتر است از آن چه بر اشاعره لازم مىآيد و احاديث بسيار در اين باب واقع شده است و مقام گنجايش بيش از اين ندارد اگر چه همه مراد مصنف است چون كتابى عظيم در اين باب تصنيف نموده است اگر و چون مصنف اعتقاد به صفات ثبوتيه ندارد ظاهرا از آنها ذكر نكرد و صفات سلبيّه را ذكر نمود بانكه گفت :
( ومنزّهك عمّا لا يليق بذاتك ممّا نسبك اليه من شبّهك و الحد فيك ) يعنى ترا پاك و منزه مىدانم از آن چه لايق ذات مقدس تو نيست از چيزهائى كه نسبت به تو داده‌اند كسانى كه ترا تشبيه به انسان كرده‌اند و ملحد

152