وحدت است ، كه تحقق اين مقام از ناحيهء خرق حجب نورى و سبحات وجه الحق و استماع كلام حق بدون واسطه است ، بعد از فناى در وحدت و تحقق به وجود حقانى در مقام بقا بعد از فنائين و صحو ثانى و يوحى إليه من دون حجاب و واسطة . در كريمهء « ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى . فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى . » و در آيهء مباركهء « إِنَّا أَنْزَلْناه ُ فى لَيْلَةِ الْقَدْرِ » اين حقيقت براى أبناء تحقيق و اهل حق صريحا ، و براى هوشمندان صومعهء ملكوتى تلويحا ، بيان شده است . در أزل الآزال جميع حقايق خاص ختم انبيا و اوليا ، عليهم السلام ، و نيز احكام نبوت تشريعية دفعتا بر كتاب استعداد آن حضرت نازل گرديد . و پس از عروج آن وجود حقانى جامع كافهء درجات ملك و ملكوت و همهء فعليات جبروت در مقام قرب تام ، و ولوج حضرتش در واحديت و مظهريت جميع اسماء الهيه در حضرت واحديت و لاهوت و اسماء جمعيهء مستجن در احديت ، و يا به تعبير ديگر ، بعد از بلوغ به مقام قلب بالغ به مقامات روحيه و سريه ، در مقامات و مراتب متدانى آن حقايق و احكام بر سبيل تدريج در عالم شهادت به ظهور رسيد . لذا ارباب تحقيق به اين سرّ واقف گرديده‌اند كه حقيقت كلام حق به وصف « جمع الجمع » به وجود قرآنى در « ليلة القدر » و « بنيهء احمدى » و « حقيقت محمديه » نازل گرديده است . و از ظهور تفصيلى آن چه كه بر قلب حضرت ختمى مرتبت نازل گرديده است تعبير به « فرقان » كرده‌اند . و « قرآن » و « فرقان » تنها بر آن كتاب جمعى كه « لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها . » اطلاق شده ، و كتب ساير انبياى صاحب كتاب « فرقان » است چه آن كه منشأ نزول آن ، مقام فرق كلام ذاتى است . از اين جهت است كه حظ حضرت ختمى مرتبت از بطون كلام الهى بطن هفتم ، و از مقامات مقام « أَوْ أَدْنى » ، و از درجات درجهء اكمليت و تمحض و تشكيك ، است . فما ظنك بدرجات الأكمليت التى وراء الكلام ! و نيز مظهريت كافهء اسماء الهيه ، فروعا و اصولا ، اختصاص به آن حضرت دارد . و خواص از ورثهء او ، عترت طاهر ، عليهم السلام ، بر سبيل وراثت و تبعيت و حسن مطاوعت از آن بهره دارند .
حقيقت وحى بر غيب وجود جمعى حضرت ختمى مرتبت نازل و يا ظاهر مىشود و آن حضرت خبر داده است كه در آن مقام ألهمنى الله محامد كنت أحمده بها ، و لا يحضرنى الآن شرحها . آن حضرت در مقام عروج ، ملايكهء عوالم مثالى ،

مقدمة الآشتياني 76