در علم حق ، مراد تعين و صورت معلوميت ذات است . و از آن جهت كه مستقر در حضرت علميه و واقع در مرتبهء الوهيت است ، هرگز به وجود خارجى متلبس نمىشود و ظل آن در خارج تحقق مىيابد . و اسماء الهيه نيز مانند صور قدريه از آن جهت كه از شئون ربوبى در مرتبهء واحديت است ، ظل آن اسماء از مجراى اعيان در خارج متحقق مىشود و هرگز از مرتبهء خود تنزل ، به معناى تجافى از ذات ، نمىنمايد : با حفظ مقام و هويت ظاهر و سارى در نوازل است . نگارندهء اين سطور در مقام بيان فرق بين « عروج » و « معراج » سرّ اين حقيقت را آشكار خواهد كرد .
فى صحيح البخارى : من تقرّب إلىّ شبرا ، تقرّبت منه ذراعا . [29] اين قرب « قرب مخصوص » است و برگشت آن به احوال و اعمال موجب قرب است . و از امور مسلمه قرب حق است به مخلوقات كه از آن به « قرب وريدى » و « توليه » تعبير كرده‌اند ، نظر به كريمهء « وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها . » و كريمهء « نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه ِ من حَبْلِ الْوَرِيدِ . » و مباركهء « نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه ِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ . » اين « قرب » از ناحيهء معيت قيّوميهء حق براى همهء مخلوقات ثابت است و مقوّم مخلوق نافذ در باطن مخلوقات و ظاهر و سارى در كافهء انيّات است . و قرب به حق اگر چه امرى مسلم است ، ولى حجب و استار ظلمانى حاصل از تبعات نفس امّاره و ظلمتكدهء نفس تابع شهوات ، سبب بعد موجود متوطن در قريهء انسان و متوقف در مقام نفس و مدبر به عقل مىگردد كه در آيهء مباركهء « زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ » كليات آن مذكور افتاده است و نيز حجب نورانى ، كه استار و حجب رقيقه محسوب مىشوند ، موجب دورى از خداوند است . و اين مسافت دور و دراز از جانب خلق مانع قرب است . و حق جهت برداشتن حجب مانع مشاهدهء عبد ، كه از جانب عبد است ، از نهايت لطف و رأفت و فتح باب هدايت گوشزد مىفرمايد كه اگر يك وجب به من از ناحيهء اطاعت نزديك شوى ، من به قدر يك ذراع به تو نزديك خواهم شد . و نيز مىفرمايد كه من أتانى يسعى ، أتيته هرولة . و اين قبيل از خطابات عقول را حيران و سرگردان مىنمايد كه :

[29] - صحيح البخارى ، دار الفكر ، جزء هشتم ، ص 171 . اين حديث در ديگر آثار و جوامع روايى اهل سنت و جماعت نيز وارد شده است .

مقدمة الآشتياني 51