إنّ الله كان إذ لا كان فخلق الكان و المكان و خلق نور الأنوار الَّذى نوّرت منه الأنوار و أجرى فيه من نوره الَّذى نوّرت منه الأنوار . و هو النّور الَّذى خلق منه محمّدا و عليّا . [122] مرجع ضمير « هو » در و هو النور الذى خلق منه محمد ، نور الأنوار يا نور الأنوار الذى نوّرت منه الأنوار است . و نظر به اتحاد خاتم الأنبياء و خاتم الأولياء ، آن دو بزرگوار « صادر نخست » به شمار آمده‌اند .
وجه اتحاد آن دو بزرگوار آن است كه اگر چه در مقام ظهور حضرت ختمى نبوّت بر كافهء موجودات تقدم دارد و هو ، صلى الله عليه و آله ، سيّد العالم و مبدأ ظهوره و ختمه و رجوعه إلى الله ، ولى در نهايات متحدند كه < شعر > « نبى چون آفتاب آمد ولى ماه يكى شد در مقام لى مع الله » < / شعر > تأخر حضرت مولى الموالى از سرور كاينات نظير تأخر جوهر مجردى از جوهر مجرد ديگر نيست . و از باب تنظير ، همچون تأخر عرض از جوهر است . زيرا عرض از شئون جوهر و ظهور جوهر است . و تشبيه از جهتى مقرّب ، و از جهاتى كثيره مبعد است .
برخى از ارباب حديث روايت شريف را از اين قرار نقل كرده‌اند كه إن الله تعالى كان إذ لا كان ، فخلق المكان . به اين لحاظ كه اطلاق « ممكن » به « مكان » در عرف أكابر از محدثان نظاير زياد دارد . مصنف محقق حديث شريف را به نحو كامل شرح و دقايق آن را ذكر فرموده‌اند . ذوق آن قدوهء ارباب حق و يقين بىنياز از توصيف است .
و شرح مشكلات از احاديث و تقرير مراد صاحبان و وارثان ولايت مطلقهء محمديه از عهدهء متكلمان خارج است و در بعضى از موارد حتى تسلط به علم اعلى و حكمت متعاليه نيز در اين مقام كافى نيست تنها احاطه به رموز كلمات ارباب عرفان مشكل گشاست كه گفت :
خليلى قطَّاع القوافى إلى الحمى * كثير و أما الواصلون قليل « كه حد خوبى گل را هزار دستان گفت » .

[122] - « اصول » كافى ، چاپ حاج سيد جواد مصطفوى ، ص 328 .

مقدمة الآشتياني 118