قابليت خود را نيز ناشى از عدم توجه و التفات حق به خود مىپندارند ، چه بسا تبعيض در نظام وجود و خلقت آنها را مضطرب كند و در صدد انكار برآيند و خود را محروم پندارند و رفته رفته خود را در ورطهء شكوك بيشتر قرار دهند ، و نتوانند از شبهات شيطانى نجات يابند . به نظر منغمران در اوهام ، در كتاب تدوينى ، يعنى قرآن مجيد ، نيز نارسايى زياد است ! ولى ارباب تفكر و صاحبان قدرت فكرى در كلام حق متشابه نمىبينند . در نظر برخى از مفسران سطحى نيز متشابه در كلام حق بسيار است . ورود به اصول و قواعد زبان عرب نيز گره از كار فرو بستهء اين طايفه نخواهد گشود . تنها تبحر در عقليات و سلوك إلى الله بقدم المعرفة و توجه دايم به متكلم آيات قرآنى و انس با حق كليد اصلى فهم قرآن است . [117] < صفحة فارغة > [ گفتار در نسبت ميان اسماء و اعيان ] < / صفحة فارغة > قال المصنف العظيم ، أعلى الله قدره ، فى « المصباح الأول » من « المشكاة الثانية » ( « نور » بيست و يكم ) :
قد عرفت بما كشفنا الغطاء عن بصرك و صار اليوم حديدا ، أن ثبوت الأعيان الثابتة فى العلم الإلهى بوجه كثبوت الأنوار الناقصة فى النور التام .
چنان كه عرض شد ، در مرتبهء « واحديت » تميز ذات از اسماء و اسماء از اعيان به حسب تحليل عقلى است و در عين وجود اسماء الهيه و اعيان ثابته متحدند . لذا فرمودند : إن ثبوت الأعيان الثابتة فى العلم الإلهى بوجه كثبوت الأنوار الناقصة فى نور التام . شايد از همين جهت است كه شارح علامه ، قيصرى ، در مقدمه گفته است :
الأعيان الثابتة وجودات خاصة . و از مسلمات است كه در علم حق ، چه در علم تفصيلى و چه در علم اجمالى ، تكثر حقيقى راه ندارد . اما انتساب افعال به عين ثابت ، يعنى حقيقت محمديه ، دون الأسماء الإلهية و قياس عين ثابت و اسماء الهيه به ماهيت و وجود ، كه در كلام استاد الأساتيد ، ميرزا محمد رضا قمشه اى ، نوّر الله

[117] - احاطه به درجات و مراتب كلام حق و عبور از صورت به معنى و شهود كلمات از طريق معانى قرآنى اختصاص به ارباب معرفت و اهل دارد . و هر بطنى از بطون قرآن مختص به طايفه اى خاص و نيز منطبق بر طوايف خاص است و هر بطنى لسان خاص دارد .

مقدمة الآشتياني 112