پيامبر صلى الله عليه و سلم نماز گزاردند ، در حالى كه پيشنماز ملائكه و ارواح انبيا بودند ، سپس خواب " عبد الله بن زيد " .
روايات متعددى كه بزرگان اهل تسنن نقل نموده اند ، اين معنا را تأييد مى كند كه مبدأ اذان وحى است ، نه رؤيا .
در اينجا بعضى از روايات را ذكر مى كنيم :
عن ابن عمر عن أبيه ، قال :
لما أسرى بالنبى أوحى الله اليه الأذان فنزل به فعلمه بلالا ، ( 1 ) هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و سلم به معراج رفت ، خداوند اذان را به ا و وحى نمود ، پس پيامبر صلى الله عليه و سلم اذان را آورد و به " بلال " آموخت .
چنان كه ملاحظه مى كنيد ، اين روايت مبدأ اذان را وحى و در " ليلة الاسراء " مى داند . پس اين مسأله هيچ ارتباطى به قضيهء رؤيا ندارد ، زيرا آنان كه قضيهء رؤيا را نقل مى كنند ، آن را مربوط به مدينه و مدتها پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و سلم مى دانند كه اسلام استحكام يافته بود و نماز و روزه و زكات تشريع شده بود و حدود اقامه مى شد و حلال و حرام تحقق پيدا كرده بود . ( 2 ) اين در حالى است كه اسراء ، قبل از هجرت و از مسجد الحرام واقع شده بود . بنابر اين ، مطابق دلالت اين روايت و نظاير آن ، اذان سالها قبل از هجرت تشريع شده بود . ( 3 )

1 . فتح البارى ، دار الكتب العلم ، 1410 ، ج 2 ، كتاب ابواب الاذان ، باب بدء الاذان ، ص 100 ، نسخهء ديگر : الطبعة الرابعة ، دار الاحياء التراث العربى ، ص 62 ، وقريب به همين را " متقى هندى " از " طبرانى " از " ابن عمر " نقل مى كند . ر . ك : كنز العمال ، ج 8 ، ص 329 ، ش 23138 . 2 . سيره ء ابن هشام ، ج 2 ، ص 154 . 3 . فتح البارى ، ج 2 ، كتاب ابواب الاذان ، باب بدء الاذان ، ص 62 و 63 .

200