سلسله جنبان همه يا بسيارى از اين درگيرىها و برادر كشىها ، برخى از علماى مذاهب بودند كه با فتاواى خود ، عوام را تحريك مى كردند . به عنوان مثال ، " شيخ ابن حاتم حنبلى " معتقد بود : كسى كه حنبلى نيست مسلمان نيست . ( 1 ) در همين حال " شيخ ابوبكر مقرى واعظ " در جوامع بغداد قائل به كفر همه حنابله بود . ( 2 ) همچنين از " محمد بن موسى حنفى " ، قاضى دمشق ، متوفى به سال 506 ، نقل شده است كه مى گفت : " اگر كار در دست من بود ، از شافعيه جزيه مى گرفتم " و در همين حال " ابو حامد طوسى " متوفى به سال 567 گفته است : " اگر كار در دست من بود ، بر حنبلىها جزيه وضع مى كردم " . ( 3 ) اين تعصب‌هاى كوركورانه تا آن حد شدت يافت كه به كتب رجال و تراجم نيز سرايت كرد و افرادى فقط به خاطر مذهبشان عنوان " ضعيف " و " كذاب " پيدا كردند . " سبكى " مى گويد :
جهل و تعصب در مورخين بيش از جرح و تعديل است و كم تر تاريخى را خالى از اين ديدم . تاريخ شيخ ما " ذهبى " - غفر الله له - با خوبى و جامعيتى كه دارد ، لبريز از تعصب است . او اهل دين را كه برگزيدگان خداوند هستند ، بسيار مورد طعن قرار داده است و با زبان خود بر كثيرى از ائمه شافعيه و حنفيه جسارت كرده و از حق منحرف شده و افراط كرده ، ولى در مورد مجسمه مدح نموده و زياده روى كرده است .
" حافظ صلاح " مى گويد :
حافظ ، شمس الدين ذهبى با آن كه شكى در دين وورع او نيست ، لكن

1 . به نقل از تذكرة الحفاظ ، ج 3 ، ص 375 . 2 . به نقل از شذرات الذهب ، ج 3 ، ص 253 . 3 . الامام الصادق والمذاهب الاربعه ، ج 1 ، ص 190 .

143