يزيد نعره‌اى زد و بيهوش شد . [ دو ] [1] شبانروز بيهوش بود و سيم [2] شب كه شب آدينه بود ، حادىعشرين [ شعبان ] [3] سنهء خمس و مايه ، در گذشت .
مدت عمرش چهل سال ، مدت پادشاهى چهار سال و يك ماه . او را در پهلوى حبابه دفن كردند و اين بيت مناسب حال اوست :
بيت خوب رويان چو پرده بر گيرند * عاشقان پيششان چنين ميرند المنصور بالله هشام بن عبد الملك بن مروان ، بعد از برادر بپادشاهى نشست . در زمان او خزريان خروج كردند و از آب كر و ارس بگذشتند و تا اردبيل بيامدند . جراح بن عبد الله كه حاكم آذربيجان واران بود ، جهت دفع آتشكده‌اى ، بصحراى او جان بود . خزريان ، در ولايت اران و موغان و شروان و آن حدود ، خرابى بسيار كردند . جراح بن عبد الله برفت و با ايشان حرب كرد تا كشته شد و لشكر اسلام بيشتر بقتل آمدند و خزريان بر ولايت اران و آذربيجان و آن حدود مستولى شدند . هشام ، سعيد بن عمرو الحرشى [4] را با لشكر بجنگ ايشان فرستاد . سعيد از شام به راه اخلاط برفت و جنگ كرد و مسخر گردانيد . از آنجا به بردع و بيلقان و با جروان رفت و بحرب بستد . از باجروان ، دو نوبت بر لشكر خزرى ، شبيخون برد و دو نوبت با خاقان خزر جنگ كرد . نوبت دوم شكست بر خاقان افتاد . لشكر اسلام غنيمت بسيار يافتند . هشام برادر خود ، مسلمة را بدان ثغر فرستاد . او نيز فتحهاء بسيار كرد . هشام ، او را معزول گردانيد [5] و مروان الحمار را بفرستاد . مروان الحمار دشت خزر مسخر كرد و تا سقلاب برفت . چون خاقان دانست كه كار مسلمانى قوت گرفت ، او نيز مسلمان شد و تمامت قلاع و بلاد حدود دربند ، از هر دو جانب مسخر گشت و شعار اسلام در آن ملك آشكارا شد .
هشام ، عراقين بيوسف بن عمرو ثقفى داد و خراسان به نصر بن سيار و هر دو در

[1] - ر ، ف : سه - ق : يك
[2] - ر : چهارم
[3] - ف ، ب . رجب .
[4] - البداية : جرشى
[5] - اين مسلمه كه سردارى شجاع و جابر بود در سال 121 مرد .

284