بيشتر صحابه ، درين جنگ شهيد شدند و بعضى بغارها و بيغولها گريختند . يزيديان بر مدينه مظفر شدند و سه شبانروز غارت كردند [1] مدينه مسخر ايشان شد . يزيد معاويه ، بمكافات حق خدمت پسنديدهء عبيد الله زياد ، امارت عراقين تا در كرمان و فارس و اين حدود به دو داد و او لشكر فرستاد و بسيارى ولايات در ما وراء النهر مستخلص كرد .
در مكه عبد الله زبير مخالف يزيد شد و در سنهء اربع و ستين ، اهل مكه و مدينه و يمن و بعضى از عراقين ، بخلافت بر او بيعت كردند و كار او بالا گرفت . يزيد ازين متأثر گشت . حصين بن نمير را با لشكر گران بجنگ او فرستاد و مكه را حصار دادند و منجنيق نهادند . چنان كه مسجد حرام ، به سنگ منجنيق خراب شد و جامهء كعبه از آتش نفت انداختن بسوخت . در حال بادى بر آمد و آتش در منجنيق و منجنيقيان و نفط اندازان افتاد و تمامت را بسوخت .
درين حال خبر مرگ يزيد پليد برسيد و اول عبد الله زبير بشنيد . پيش حصين فرستاد كه آنكه تو از بهر او جنگ ميكنى ، بدوزخ رفت . حصين باور نمىكرد . خبر چون متواتر شد ، دست از جنگ باز داشت . عبد الله زبير ، حصين را به خود دعوت كرد . قبول نكرد و با شام رفت .
يزيد معاويه در رابع عشر ربيع الاول سنهء اربع و ستين هجرى الى نار الله و سقره پيوست . سه سال و دو ماه پادشاهى كرد . سى و نه سال عمر داشت . بدمشق ، پيش معاويه مدفون شد . اول كسى كه خادمان داشت ، در اسلام ، يزيد بود . يزيد را سيزده پسر بود :
معاويه ، خالد ، هاشم ، ابو سفيان ، عبد الله اكبر ، عبد الله اصغر ، عمر ، ابو بكر ، حرب ، عبد الرحمن ، ربيع ، محمد .
نشان بد كردارى و نيكوكارى ازينجا مىتوان قياس كرد كه با اين همه فرزندان يك آدمى را از اولاد يزيد نام و نشان نيست [ و اگر نيز هستند ، خامل الذكرند ] [2] و از نسل

[1] - اين واقعه در تاريخ اسلام بنام وقعة الحرة موسوم است و بر اثر خونريزى و قساوت فراوان ، مسلم بن عقبه سردار يزيد را مسرف لقب دادند . مىگويند پس ازين واقعه ، بيش از هزار دختر باكره ، فرزند آوردند كه پدرشان معلوم نبود .
[2] - ق ، ندارد .

266