نجم الدين رازى در مقدمه " مرصاد العباد " گفته :
در تاريخ شهور سبع عشر وستمائة لشكر مخذول كفار تتار " خذ لهم الله ودمرهم " استيلا يافت بر آن ديار ، و آن فتنه و قتل و فساد و اسر و هدم و حرق كه از آن ملاعين ظاهر شد در هيچ عصر در بلاد كفر و اسلام كس نشان نداده است ، و در هيچ تاريخ نيامده . . .
تا آنكه گفته :
قتل از اين بيشتر چگونه بود كه از در تركستان تا در شام و روم چندين شهر و ولايت قتل و خرابى كردند ، تا از يك شهر رى كه مولد و منشأ اين ضعيف است قياس كرده اند ، كه كما بيش هفتصد هزار آدمى به قتل آمده است و اسير گشته از شهر و ولايت .
و بنابر تصريح ياقوت در اين تاريخ ( 617 ) نظر به تعدى شافعيان محلات حنفيان و شيعيان خراب و خالى از سكنه بوده است ، چنان كه كلام او عن قريب نقل خواهد شد ، و با وجود اين عده مقتولين و اسراء را هفتصد هزار تخمين مىكنند ، پس اگر اين حمله قبل از تفرق شيعيان و حنفيان رى واقع مىشد قطعا شماره كشته شدگان و اسيران بيشتر از اين مىشده است .
از تأمل در اين بيانات به خوبى مىتوان نتيجه گرفت كه شهر رى در اوائل اسلام وزمان حمله مغول و ما بين اين دو تاريخ داراى چه اهميت بوده است ، و اگر خوف اطاله و اطناب نمىبود به ذكر قرائن وشواهد بسيار كه همه دلالت بر اين مطلب دارد مىپرداختم ، ليكن در اين جا اين مختصر كفايت است .
تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .
حالا كه اين مقدمه روشن شد مىگوئيم .
اين شهر بزرگ تاريخى سالهاى متمادى پايتخت ديالمه بوده ، و قبل از ايشان أبو مسلم مروزى مركز قواى خود قرار داده بوده ، و محل قضاياى مهم سياسى ديگرى نيز كه در تاريخ اهميت زياد دارد بوده است ، با وجود اين تاريخى براى اين شهر فعلا در دست نيست ،

309