كنند . ولى اين ذيل ضررى به مقصود نمى زند ، زيرا اين تبديل چنان كه نص روايت است ، مربوط به اذان صبح مى باشد . بنابراين ، حتى به نص همين روايت ، بقيهء اذان‌ها بايد داراى " حى على خير العمل " باشد .
به علاوه ، اين ذيل با رواياتى كه تثويب را در اذان نفى مى كند معارض است و به روشنى دلالت دارد بر اين كه قول " الصلاة خير من النوم " زياده اى است كه بعد از رسول الله صلى الله عليه و سلم افزوده شده است . ( 1 ) احتمال نسخ نيز منتفى است ، زيرا اگر منسوخ شده بود ، قطعا " ابن عمر " و " ابى امامه " و ديگران از آن با خبر بودند و ديگر معنا نداشت كه آنها " حى على خير العمل " را در اذان خود ذكر كنند . وانگهى ، ظاهرا كسى اين احتمال را ذكر نكرده است .
ثالثا ، روايات از طريق اهل بيت ( عليهم السلام ) بيان مى كند كه " حى على خير العمل " جزء فصول اصلى اذان در همهء اوقات است كه از طريق وحى بر قلب نازنين پيامبر اكرم ( صلى الله عليه وآله ) نازل شده است . ( 2 )

1 . از " ابن عباس " نقل شده است فلسفهء آن كه خليفهء ثانى دستور به حذف " حى على خير العمل " داد اين كه مبادا مردم جهاد را رها كنند و بگويند اگر نماز بهترين اعمال است - كه هر روز چندين مرتبه در اذان و اقامه در گوش ما بدان ندا داده مى شود - پس چرا آن را ترك كنيم و به جهاد روى بياوريم ؟ بنابراين ، براى آن كه مسلمانان دچار چنين سستى و رخوتى نسبت به جهاد نشوند ، خليفهء ثانى از گفتن " حى على خير العمل " نهى كرد و به جاى آن امر به گفتن " الصلاة خير من النوم " نمود . ولى در واقع ، اين كه نماز بهترين اعمال است حتى در روايات مستقل كه ربطى به اذان هم ندارد آمده است ، وشارع به فلسفهء احكام خود آگاه تر است . " بيهقى " در سنن خود بابى را تحت اين عنوان گشوده است : " باب خير اعمالكم الصلاة " و از رسول خدا صلى الله عليه و سلم چنين روايت مى كند : " قال رسول الله : . . . واعلموا ان خير اعمالكم الصلاة . . . " ، بدانيد كه برترين اعمال شما نماز است . ر . ك : السنن الكبرى ، ج 1 ، ص 457 . 2 . ر . ك : جامع احاديث الشيعه ، كتاب الصلاة ، باب 17 ، باب عدد فصول الاذان والاقامة و كيفيتها و علل‌ها .

220