هر گاه اكابر مأمور باشند بتذلل از براى كسى و بتوسل به او اصاغر نيز مأمور بان خواهند بود پس حقيقت ضمير فسجدوا راجع بقبيلتين است فكانه قال ( فسجد المأمورون بالسجود الا ابليس ) و در انوار آورده كه چون مراد بنور جوهر مضيئى است و نار همچنين الا آنست كه نار مكدر و مغمور است بدخان و محذور عنه بسبب آنچه مصاحب آنست از فرط حرارت و احتراق پس هر گاه كه مهذب و مصفى شد محض نور مىشود و اگر باز مشوب گشت بدخان عود به حالت اولى مىكند و هر چند دخانيت او بيشتر مىشود نور آن نقص پيدا مىكند تا آن كه همهء آن منطفى شده دخان صرف مىماند پس اين هنگام ميان ملائكه و جن تنافى نباشد و اصل همه از جوهر مضيئى بوده باشد و اين اشبه است بصواب و موجب تطبيق بين القولين و العلم عند اللَّه و بدانكه آيه دلالت نمىكند بر آنكه عمل جوارح جزء ايمان باشد زيرا كه كفر ابليس بسبب آن بود كه اعتقاد كرده بود به اين كه خداى تعالى او را بفعل قبيح امر كرده و در اين امر هيچ حكمتى و مصلحتى ملاحظه نكرده و ديگر آنكه استخفاف آدم كرد و شكى نيست كه استخفاف بر پيغمبر موجب كفر است و دلالت مىكند بر بطلان قول مجبره از چند وجه يكى آنكه دال است بر آنكه ابليس با وجود قدرت و اختيار بر سجود ترك سجده كرد چه مفهوم لفظ ابا در اصل لغت به اين معنى است دوم آنكه فسجدوا دلالت مىكند بر آنكه سجود از فعل مخلوقست نه از فعل خالق سيم آنكه مدح ملائكه بسجود و ذم ابليس به ترك سجود دالست بر آنكه او سبحانه خلق قدرت سجود فرموده بود در ايشان چه اگر ايشان را قدرت و اختيار نميبود در آن هم چنان كه مذهب مجبره است مدح و ذم بيوجه مىبود و نيز از فوايد آيه يكى آنست كه استكبار مستقبح است دوم آنكه مفضى صاحب خود است بكفر سيم حث است بر ايتمار در امر او سبحانه چهارم ترك خوض در سر آن پنجم آنكه امر براى وجوبست ششم آنكه ترتب عقاب كفر بر كسى است كه علم الهى تعلق گرفته باشد بر آنكه بصفت كفر متوفى شود و اگر چه در اثناى حياة مؤمن بوده باشد چه عبرت بخواتيم است مروى است از حضرت رسالت ( ص ) كه هر كه سورهء عزيمه بخواند و سجده كند ابليس از او رميده شود و آغاز گريه كرده گويد واى بر من فرزند آدم سورهء عزيمه را قرائت كرد و به سجده افتاد و مستوجب بهشت شد و من ترك سجده كردم و مستوجب دوزخ شدم ابو العاليه روايت كند كه چون نوح على نبينا و عليه السلم در كشتى نشست ابليس نيامد و بر دنبال كشتى جاى گرفت نوح ( ع ) گفت اى ابليس بواسطهء استكبار و تجبر خود را و مردمان را هلاك كردى گفت اكنون چكنم گفت توبه كن گفت آيا توبهء من قبول باشد