وضع جبهه است بر قصد عبادت و مأمور به اگر معنى شرعيست پس بحقيقة مسجود له حق تعالى بوده و آدمى قبلهء سجود ملائكه به جهت و تعظيم و تفخيم شأن او هم چنان كه كعبه معظمة و يا آدم سبب وجوب سجود فكانه سبحانه چون خلق آدم فرمود بر وجهى كه انموذج جميع مبتدعات بلكه همهء موجودات و نسخه آنچه در عالم روحانى و جسمانى است و ذريعهء ملائكه به استيفاى آنچه مقدر بوده مر ايشان را از كمالات و سبب وصول بظهور آنچه متباين بودند در آن از مراتب و درجات امر فرمود ايشان را بسجود بر وجه تذلل بجهة آنچه در او مشاهده كردند ار قدرة عظيمه و آيات باهرهء او و بجهة شكر گذارى نعمتى كه بر ايشان انعام فرموده بواسطه او پس لام لادم لاميست كه در قول حسان بن ثابت واقع شده در حق أمير المؤمنين عليه السّلام كه ما كنت ! حسب ان الامر منصرف عن هاشم ثم منها عن ابى حسن ا ليس اول من صلى لقبلتكم و اعرف الناس بالايات و السنن و يا مانند لام لدلوك الشمس در كريمه أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ كه بمعنى عند دلوك است و اگر معنى لغويست پس مسجود له حقيقت آدم باشد پس آن بمعنى تواضع ملائكه باشد براى آدم از روى تحية و تعظيم او همچه سجده اخوة يوسف مر يوسف را و يا بمعنى تذلل و انقياد ايشان در تحصيل آنچه منوط شود به آن معاش آدم و ذريه او و تمام گردد به آن كمال ايشان و از ائمهء هدى عليه السّلام منقولست كه مراد سجده تعظيمست و اينقول اصح و اقويست و مؤيد اينست كه اگر فى الحقيقه سجدهء خدا ميبود و آدم مانند قبله ابليس امتناع اين معنى نمينمود و ملائكه استعظام اين امر نميكردند و لكن قائل اول را مىرسد كه گويند چون نوعى از تعظيم آدم از آن فهم ميشد از اين جهة ابليس از آن امتناع كرد و ملائكه استعظام آن نمودند و اماميه به اين استمساك كرده‌اند بر آنكه انبيا افضل از ملائكه‌اند چه حقتعالى ايشان را بسجود آدم امر كرده و اين مقتضى تعظيم و تفضيل اوست بر ايشان به جهت قبح تقدم مفضول بر فاضل القصه چون حقتعالى ملائكه را بسجود آدم امر فرموده * ( فَسَجَدُوا ) * پس سجده كردند ايشان او را * ( إِلَّا إِبْلِيسَ ) * مگر عزازيل با قبايل خود كه جماعتى از جناند * ( أَبى ) * سر باز زد از آن سجده * ( وَاسْتَكْبَرَ ) * و تكبر و گردن كشى كرد از آنكه او را وسيلهء خود سازد در عبادت حقتعالى و يا آنكه تعظيم او كند و تحية او نمايد و يا آنكه خدمت او كند و در اصلاح معاش او سعى كند و ابا بمعنى امتناع است به اختيار و تكبر عبارتست از آنكه شخصى نفس خود را اكبر از نفس غير خود داند و استكبار بمعنى طلب اكبرية است بر وجه تشبع يعنى ابليس طلب كبر و بزرگى كرد و در آن مبالغه نمود * ( وَكانَ ) * و بود در اصل * ( مِنَ الْكافِرِينَ ) * از ناگرويدگان يعنى از منافقان در علم خدا چه اظهار انقياد مىنمود نزد فرشتگان و باطنا كافر بود و چون حق سبحانه او را به سجده امر كرد غش كفر او بر محك اين امتحان ظاهر و هويدا شد و گويند معنى آنست