است بر ديگرى و تخصيص آن بر وجهى دون وجهى و گويند معنى انست كه موجب اين ترجيح است و اين اطلاق بنا بر قول كسيست كه صفات الهيه را عين ذات او نميداند و اراده اعم از اختيار است زيرا كه اختيار با تفضيل مىباشد و اراده در غير تفضيل نيز مىباشد چه آن مجرد ميل است و هذا در اين مقام متضمن استحقار و استرذال است هم چنان كه در كريمهء ما هذا بَشَراً كه متضمن تعظيم است و مثلا منصوب است بر تميز يا حال كقوله هذِه ناقَةُ اللَّه لَكُمْ آية حاصل كه كفار بر وجه استحقار گفتند كه اين چه مثل است كه هيچ فائده در ضمن آن نيست حق سبحانه در جواب آنها فرمود كه فايدهء اينمثل آنست كه خداى * ( يُضِلُّ بِه ) * گمراه گرداند يعنى فرو گذارد در ضلالة بر وجه تخليه و تخذيل بسبب آن مثل * ( كَثِيراً ) * بسيارى را از مردمان كه از روى فرط عناد و توغل در جحود و انكار انديشه نكنند و تدبر ننمايند در مصلحت آن و تأمل نكنند در حقيت آن لا جرم حق سبحانه طريق لطف و توفيق را از ايشان مسدود سازد و در وادى ضلالة خودشان واگذارد * ( وَيَهْدِي بِه ) * و راه نمايد به آن يعنى بمصلحت و فائده آن * ( كَثِيراً ) * جماعتى بسيار را كه بر وجه طلب اهتداء به آن در آن تامل كنند و قوه عاقله خود را در آن استعمال كنند تا حجاب اشتباه از ديده بصرت ايشان كشف شده بتوفيق الهى و لطف پادشاهى بحقيت آن راه برند و بدان كه اگر چه مراعات قرينتين و تقابل قسمين مقتضى آن است كه در موضع فيقولون تا آخر فلا يعلمون واقع شود تا مطابق و مقابل يعلمون باشد لكن چون مقول قول ايشان دليلى است واضح بر كمال جهالت ايشان از اين جهت آن را در موضع لا يعلمون ايراد فرموده و اسناد ضلالة و غواية بايشان كرده و اهتدا را باهل ايمان كه اولوا العلماند نسبت داده و نزد برخى ديگر * ( يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً ) * نيز آن مقول قول كفار است و معنى آن كه كفار گفتند اين چه مثلى است كه متضمن هيچ فايدهء نيست و چگونه فايده و مصلحت در آن مندرج باشد كه گمراه ميسازد بسبب آن بسيارى از مردمان را به جهت تحير و سرگردانى ايشان در مصلت آن و راه مينمايد به آن بسيارى را كه به تكليف و تعسر هر چه تمامتر فى الجملة راه بيرون شدن از آن پيدا ميكنند و چرا كلامى را انزال نميكنند كه همه كس بر وجه سهولت بمعانى آن تواند رسيد و بعد از اين حقتعالى در صدد جواب ايشان در آمده فرمود كه * ( وَما يُضِلُّ بِه ) * و گمراه نميسازد يعنى تخذيل و تخليه نميكند در ضلالت المثل * ( إِلَّا الْفاسِقِينَ ) * مگر بيرون رفتگان از حد ايمان را لقوله تعالى إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ يعنى كسانى كه از طريق حق منحرفند و در بادية انكار و عناد سلوك نموده‌اند و به جهت آن دل ايشان زنگ كفر و انكار گرفته و