او را از آن باز نمىدارد * ( فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا ) * پس اما آن كسانى كه ايمان آورده‌اند بكتاب خدا و تصديق كردند * ( فَيَعْلَمُونَ ) * پس يقين ميدانند از روى تفكر و تدبر * ( أَنَّه الْحَقُّ ) * كه آن ضرب المثل درست و راستست و به جهت حكمت و مصلحت بندگان نازل گشته * ( مِنْ رَبِّهِمْ ) * از جانب پروردگار ايشان پوشيده نماند كه اما حرفيست كه تفصيل مجمل مىكند و تأكيد آن چيزى كه بآنمصدر شده و متضمن معنى شرطست و لهذا فاء در جواب آن واقع مىشود و از سيبويه نقل است كه ( اما زيد فذاهب ) به اين معنى است كه مهما يكن من شيء فزيد ذاهب اى هو ذاهب لا محالة و الذهاب منه عزيمت و اگر چه اصل دخول فاء است بر جمله زيرا كه جزاست ليكن كراهة دارند وقوع آن را در يلى حرف شرط و به جهت اين فا آن را در خبر داخل ساخته‌اند و لفظ مبتدا را در مقام شرط محذوف آورده‌اند و در تصدير اين جمله و جمله آتيه با ما احماد است امر مؤمنانرا و اعتداد بعلم ايشان و ذم بليغ مر كافران را بر قول ايشان و ضمير در انه راجع است به مثل و يا ( بان يضرب ) و حق امريست ثابت كه جايز نباشد انكار آن و اين اعم از اعيان ثابته و افعال صايبه و اقوال صادقه است مأخوذ از ( حق الامر اذا اثبت ) و منه ثوب محقق اى محكم السنج * ( وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا ) * و اما آنها كه پوشيده‌اند حقر او به آن نگرويده‌اند چون اين مثل بشنوند * ( فَيَقُولُونَ ) * پس ميگويند از روى عناد و جدال و از جهت اعراض از طريق استدلال بر وجه سخريه و استهزاء * ( ما ذا ) * چه چيز را * ( أَرادَ اللَّه ) * خواسته است خداى تعالى * ( بِهذا ) * به اينكه گفته شد * ( مَثَلًا ) * از روى مثل يعنى كلام عبث است و هيچ فايده و مصلحتى بر آن مترتب نميشود بدان كه ما ذا اراد اللَّه احتمال دو وجه دارد يكى آنكه ما استفهاميه باشد و ذا بمعنى الذى و ما بعد آن صله آن و مجموع خبر ما و دوم آنكه ما با كلمهء ذا يك اسم باشد بمعنى اى شيء و منصوب المحل بر مفعوليت مثل ماذ اراد اللَّه و احسن در جواب آن رفع است بر وجه اول و نصب بر وجه ثانى تا جواب مطابق سؤال باشد و اراده بمعنى نزوع نفس است و ميل آن بفعل بر وجهى كه تحميل نفس نمايد بر فعل و اطلاق آن بر قوتى كه مبدء نزوعست نيز ميكنند و بمعنى اول با فعل مىباشد و بمعنى ثانى قبل از فعل و اين هر دو معنى در حقتعالى متصور نيست و اتصاف او به آن غير معقول و لهذا در معنى ارادهء او سبحانه اختلاف كرده‌اند بعضى گفته‌اند كه ارادهء حق سبحانه نسبت به افعال خودش عبارتست از آنكه او غير ساهى است و غير مكره در آن و نسبت به افعال غير خودش امر او است پس بنا بر اين معاصى بارادهء او نباشد زيرا كه به آن امر نكرده و نزد برخى ديگر اراده علم او است باشتمال امر بر نظامى اكمل و وجهى اصلح چه اين داعى است قادر را به تحصيل آن و حق آنست كه اراده حق تعالى ترجيح احد مقدورين او