طبيعت سرهء انسانى آن را تجاوز بشناسد ، افراط است ، و هر چه تقصير و كوتاهى شناخته شود ، تفريط است . و « حدّ وسط » عبارت از حدّى در ميان دو حدّ است . و كمال فرد و تكامل اجتماع در گرو رعايت آن و به كار بستن آن است ، به همان گونه كه تجاوز از آن ، عامل سقوط فرد و سقوط اجتماع است .
مقايسه يك مقايسه مىتواند نقش روشنگرى در رابطه ميان دو امر ياد شده ( افراط و تفريط مالى ) با واقعيّت و طبيعت وجود انسان داشته باشد و اين وضع را به خوبى آشكار سازد . و اين مطلب پس از ژرفنگرى در بارهء چند ملاحظه نمودار خواهد گشت ، از جمله :
ملاحظهء 1 - مال نسبت به انسان همچون غذاست ، پس به همان گونه كه پرخورى و شكمبارگى موجب طغيان مىشود ( إنّ البطن إذا شبع طغى [1] - ( 1 ) چون شكم سير شود طغيان مىكند ) ، فزون شدن مال و ثروت نيز موجب طغيان مىشود ( * ( كَلَّا إِنَّ الإِنْسانَ لَيَطْغى ، أَنْ رَآه اسْتَغْنى ) * [2] ، - ( 2 ) نه چنين است ( كه مىپندارند ) ، كه آدمى طغيان مىكند ، همين كه خويشتن را توانگر بيند ، ) .
ملاحظهء 2 - زيادى مال و شكمبارگى مايهء سياهى قلب است ( من تعوّد كثرة الطَّعام و الشّراب قسا قلبه [3] ( 3 ) هر كس به زياد خوردن و آشاميدن عادت كند دلش سياه مىشود ) ، به همين گونه زيادى مال باعث سياه شدن دل است ( و اعلموا أنّ كثرة المال . . . مقساة القلوب [4] ( 4 ) بدانيد كه فزونى مال . . . سبب سياه شدن دل است ) . ملاحظهء 3 - پرخورى قلب را مىميراند ( لا تميتوا القلوب بكثرة

[1] « مكارم الأخلاق » / 164 ؛ از سخنان امام صادق « ع » .
[2] « سورهء علق » ( 96 ) : 6 - 7 .
[3] « بحار » 62 / 293 ؛ از سخنان پيامبر اكرم « ص » .
[4] « تحف العقول » / 141 ؛ از سخنان امام علىّ بن ابى طالب « ع » .

667