جهل و نادانى و بيخردى ( و پشت كردن به خرد و عقل ) نيز نيروهايى فعّال دارد ، كه انسان را به سوى كارهاى ناشايسته و اعمال فاسد و موضعگيريهاى نفسانى و شيطانى مىرانند . امام صادق « ع » ، در اين حديث عظيم ، نزديك به هفتاد نيرو براى « عقل » و هفتاد نيرو براى « جهل » بر مىشمارد ، كه همه ضدّ يك ديگرند و با هم قابل جمع نيستند ، و مىفرمايد كه اين نيروها را بشناسيد - هم نيروهاى عقل را و هم نيروهاى جهل را - تا به « صراط مستقيم » هدايت شويد ، و از راه مبارزه با نيروهاى جهل در وجود خويش ، و تقويت نيروهاى عقل و فعّالتر ساختن آنها ، به درجات كمال انسانى و قرب الهى برسيد ، و به مقام پيامبران و اوصيا « ع » نزديك شويد . اين حديث در كتاب معتبر « اصول كافى » - با سند - نقل شده است . همچنين مؤلَّف كتاب بس ارجمند « تحف العقول » ، اين حديث را از امام موسى كاظم « ع » نقل كرده است ؛ كه بخشى از آن نقل خواهد شد . در اين هر دو حديث ، « قوام » يعنى تهيّه كردن و داشتن مال و امكانات زندگى به اندازهء قوام و كفاف و اعتدال ، از نيروهاى « عقل » شمرده شده است ، يعنى كارى موافق ميزان عقل و خردمندى ، و افزونخواهى و افزوندارى مال و منال و به آنها نازيدن ، از نيروهاى « جهل » ، يعنى كارى جاهلانه و بدور از ميزان عقل و خردمندى ، كه انسان را به اين سوى و آن سوى مىكشاند ، و به هر كارى وامىدارد ، و سرانجام به سقوط و تباهى دچار مىسازد .
پس بر طبق اين حديث شريف - كه منشورى است سترگ براى تربيت انسان و ساختن جامعه اى انسانى ، و از دو امام معصوم « ع » ، در دو كتاب معتبر نقل شده است - عاقل كسى است كه در امور زندگى به اندازهء قوام و كفاف بسنده كند و افزونخواه و افزوندار نباشد ، و زياده از حدّ « قوام » را به ديگر انسانها و جامعه واگذارد ، و در راه خدمات عمومى و اقدامهاى مردمى صرف كند ؛ و جاهل كسى است كه به عكس او ، بسندگى نشناسد و در پى بيشتر و بيشتر باشد ، به مال و منال بيشتر و موقعيّت و مقام بالاتر بنازد ، و به مردم و جامعه فكر نكند ، و پشت پا به خرد زند ، و از مرتبهء انسان واقعى سقوط كند ، تا جايى كه نزد خردمندان خردمند شمرده نشود ، بلكه - با همهء مال و منال و جاه و مقام - جاهلى

158