منافات ندارد با علميت حكم و بديهى است كه اين جواب مصوّبه است كه مخطئه آن را ذكر كرده‌اند از روى جهالت و بديهى است كه نتيجه تابع اخسّ مقدمتين است و هر گاه هر دو مقدمه ظنى باشد چون علم به همرسد ، و اصحاب ائمه هدى صلوات الله عليهم جميع مسائل خود را از معصوم مىشنيده‌اند يا بواسطه ثقاتى كه از اقوال ايشان علم به همرسد بعنوان تواتر يا بعنوان اخبار آحاد محفوفه به قراين راوى عرض مىكند كه چون شايع است كه مسأله قبله اجتهاديست عامه ما را الزام مىدهند كه شما نيز در قبله عمل به اجتهاد و ظنون مىكنيد ديگر شما با ما نمىتوانيد گفت كه شما اهل ظنّيد و ما اهل علم حضرت مىفرمايند كه ما در اينجا نيز عمل بعلم مىكنيم و عمل به ظن نمىكنيم زيرا كه ما نماز را به چهار جهة مىكنيم به عنوانى كه خطى بر خطى عمود شود كه زواياى آن مساوى باشند و در اين صورت البته يك نماز ما بر قبله است و همچنين اگر احتمال قبله در دو طرف يا سه طرف باشد دو نماز يا سه نماز مىكنيم تا آن كه به يقين عمل كرده باشيم و چون در غالب بلاد معموره سعه مشرق زياده از بيست و چهار درجه نيست و از طرفين مشرق اعتدال چهل و هشت درجه مىشود و همچنين از طرفين مغرب اعتدال چهل و هشت درجه مىشود و همچنين كه از هر طرفى صد و سى و دو درجه خارجست از مشرق و مغرب پس اگر مثلثى بكشند كه افق را بر سه حصّه صحيح كنند البته يكى از اين خطوط بر مشرق يا مغرب مىافتد و ليكن بسيار مشكل است كشيدن اين مثلث كه صحيح باشد و مع هذا از اراضى غير معموره را شامل نخواهست بودن بنا بر اين چهار طرف فرمودند كه البته يكى ازين نمازها بر قبله خواهد بود يا بر ميان مشرق و مغرب خواهد بود كه قبله اضطراريست بر بعضى از مذاهب يا حقيقى است بر مذهب بعضى ديگر

495